Phương pháp PECS là một trong những cách hỗ trợ giao tiếp được nhắc đến nhiều trong cộng đồng cha mẹ có con tự kỷ. Nghe tên có vẻ chuyên môn, nhưng ý tưởng cốt lõi khá gần gũi: dùng hình ảnh để con nói lên điều con muốn. Bài viết này giải thích nguyên tắc, các giai đoạn và cách áp dụng ở nhà.
PECS là gì
PECS là viết tắt của Picture Exchange Communication System, tạm dịch là hệ thống giao tiếp bằng trao đổi hình ảnh. Phương pháp này được phát triển cho trẻ tự kỷ và những trẻ có khó khăn nghiêm trọng về ngôn ngữ vào thập niên 1980 tại Hoa Kỳ.
Ý tưởng khá đơn giản. Trẻ cầm một thẻ hình, ví dụ hình quả táo, đưa cho người đối diện để xin quả táo. Qua đó, con học được một điều rất quan trọng: giao tiếp là cách để con nhận được điều mình cần. PECS không ép con phải nói, nhưng nhiều trẻ sau khi giao tiếp được bằng hình đã có thêm động lực phát ra âm thanh và lời nói.
Các giai đoạn của PECS
PECS thường được chia thành sáu giai đoạn, đi từ dễ đến khó.
- Giai đoạn 1: trao đổi một thẻ để lấy vật con rất thích. Có hai người lớn hỗ trợ: một người đứng trước mời, một người đứng sau nhẹ nhàng giúp tay con.
- Giai đoạn 2: tăng khoảng cách, con phải chủ động đi đến bảng hoặc sổ thẻ, lấy thẻ và đưa cho người nghe.
- Giai đoạn 3: con học phân biệt giữa nhiều thẻ và chọn đúng thẻ mình muốn.
- Giai đoạn 4: con ghép thẻ “Con muốn” với thẻ vật để tạo thành câu trên một dải câu.
- Giai đoạn 5: con trả lời câu hỏi “Con muốn gì?”.
- Giai đoạn 6: con bình luận, ví dụ “Con thấy con chó”, không chỉ để xin.
Không nên chạy nhanh qua các giai đoạn. Con cần thành thạo bước hiện tại trước khi chuyển bước tiếp theo, và thời gian ở mỗi bước khác nhau tuỳ bé.
Ai phù hợp với PECS
PECS thường được cân nhắc cho trẻ chưa có hoặc có rất ít lời nói, trẻ khó bắt chước âm thanh nhưng hiểu hình ảnh, và trẻ hay bực bội vì không diễn đạt được mong muốn. Với những bé như vậy, việc có thể “nói” bằng thẻ giúp giảm bớt các cơn quấy khóc, ăn vạ vì không được hiểu.
Mặc dù vậy, PECS không phải lựa chọn duy nhất, và cũng không hợp với mọi trẻ. Một số bé phù hợp hơn với ngôn ngữ ký hiệu, với thiết bị hỗ trợ giao tiếp có phát âm, hoặc có thể tập nói trực tiếp. Quyết định này nên do chuyên gia âm ngữ hoặc chuyên gia can thiệp đưa ra sau khi đánh giá từng trẻ. Bạn có thể đọc thêm về trẻ chậm nói để hiểu các hướng hỗ trợ ngôn ngữ nói chung.
Một mối lo thường gặp là dùng hình ảnh sẽ làm con “lười nói”. Các nghiên cứu cho đến nay chưa ủng hộ nỗi lo này, và nhiều chuyên gia nhận thấy hình ảnh có thể là cầu nối đến lời nói. Tuy nhiên, bạn nên trao đổi trực tiếp với chuyên gia đang theo dõi con để có câu trả lời phù hợp với riêng bé.
Cách cha mẹ áp dụng tại nhà
Trước khi bắt đầu, bạn nên tham gia buổi hướng dẫn với chuyên gia để hiểu đúng kỹ thuật. Sau đó, những việc sau có thể làm tại nhà.
Trước hết, hãy tìm những thứ con thật sự thích, như món ăn vặt, đồ chơi hay trò chơi yêu thích. Đây là động lực để con chịu trao đổi thẻ. Bạn chuẩn bị bộ thẻ hình rõ ràng, một hình một vật, nền đơn giản, dán chắc vào miếng nhựa hoặc bìa cứng để con cầm dễ.
Kế đến, hãy tạo nhiều cơ hội trong ngày: giờ ăn, giờ chơi, giờ tắm. Mỗi lần con đưa thẻ, bạn đáp ngay bằng vật con xin và nói thành lời “Con muốn bánh, đây bánh của con”. Việc nói kèm giúp con vừa nhìn vừa nghe từ.
Cuối cùng, cả gia đình cần cùng thực hiện. Ông bà, anh chị đều nên hiểu cách phản hồi để con được đáp ứng nhất quán ở mọi nơi. Khi con bực bội, bạn nên cho con thời gian bình tĩnh rồi mời con dùng thẻ thay vì hét hay khóc. Với bé cần hỗ trợ rộng hơn, bạn có thể tham khảo thêm bài về rối loạn phổ tự kỷ.
Kết hợp với chuyên gia
PECS phát huy tốt nhất khi nằm trong một kế hoạch tổng thể. Chuyên gia âm ngữ trị liệu hoặc nhà can thiệp sớm sẽ đánh giá, hướng dẫn kỹ thuật và điều chỉnh theo tiến bộ của con. Gia đình và nhà trường cũng cần thống nhất cách dùng thẻ để bé không bị rối.
Bạn nên ghi lại những thẻ con đang dùng, số lần con chủ động giao tiếp trong ngày và những tình huống con còn khó khăn. Các ghi chép này giúp buổi trao đổi với chuyên gia hiệu quả hơn. Hãy kiên nhẫn: có bé mất vài tuần, có bé mất nhiều tháng mới sang được giai đoạn kế tiếp, và đó là tiến độ bình thường.
Một điều nên nhớ là mục tiêu cuối cùng của PECS không phải là dùng thẻ càng nhiều càng tốt, mà là giúp con có một cách ổn định để bày tỏ nhu cầu, cảm xúc và suy nghĩ. Khi con được hiểu, con thường bình tĩnh và sẵn sàng học hỏi hơn. Thông tin chung về hỗ trợ trẻ tự kỷ có thể tham khảo thêm tại Tổ chức Y tế Thế giới.
Bạn cũng có thể đọc thêm về dấu hiệu sớm ở trẻ sơ sinh nếu muốn hiểu vì sao việc nhận biết sớm giúp bắt đầu hỗ trợ giao tiếp từ sớm.
