Trẻ chậm nói đơn thuần là cụm từ nhiều cha mẹ nghe được trong phòng khám, rồi mang về nhà với đầy câu hỏi. Con có sao không, có cần can thiệp không, bao lâu thì nói kịp bạn? Bài viết này giúp bạn hiểu rõ hơn về tình trạng ấy.
Chậm nói đơn thuần là gì
Đây là tình trạng trẻ nói muộn hơn so với các bạn cùng tuổi, nhưng các mặt khác của sự phát triển vẫn diễn ra bình thường. Con hiểu lời người lớn, giao tiếp bằng ánh mắt và cử chỉ, thích chơi cùng người khác, vận động và nhận thức đều ổn. Chỉ riêng phần nói ra thành lời là đến chậm.
Các chuyên gia thường dùng từ “chậm nói đơn thuần” khi đã loại trừ những nguyên nhân khác như giảm thính lực hay rối loạn phát triển. Việc loại trừ này phải do bác sĩ thực hiện, cha mẹ không thể tự làm tại nhà.
Biểu hiện thường gặp
Bé thường hiểu rất nhiều hơn những gì bé nói. Khi bạn bảo “đưa mẹ cái cốc”, bé đưa đúng. Bé biết chỉ tay vào thứ mình muốn, biết gật đầu hay lắc đầu, đôi khi kéo tay người lớn dẫn đến nơi cần. Bé cười khi bạn đùa và tìm bạn khi vắng mặt.
Ở khía cạnh nói, bé có vốn từ ít, hay dùng âm đơn giản thay cho từ đầy đủ, và ít ghép câu. Người thân trong nhà đôi khi vẫn đoán được ý bé nhờ quen. Trong gia đình có người cũng nói muộn thời nhỏ là chi tiết khá phổ biến mà bác sĩ hay hỏi đến.
Phân biệt với các rối loạn khác
Đây là phần cha mẹ hay lo nhất, và cũng là phần khó tự phán đoán nhất. Chúng tôi chỉ nêu vài điểm để bạn biết nên quan sát gì, còn kết luận thuộc về chuyên gia.
Với bé chậm nói đơn thuần, ánh mắt và sự tương tác qua lại thường vẫn tốt. Bé tìm cách giao tiếp bằng cử chỉ để bù cho lời nói. Còn ở một số bé có rối loạn phổ tự kỷ, khó khăn thường kèm theo việc ít nhìn vào mắt, ít chỉ tay chia sẻ, có hành vi lặp lại hoặc phản ứng bất thường với âm thanh. Bạn có thể đọc bài về rối loạn phổ tự kỷ để hiểu thêm các biểu hiện này.
Giảm thính lực cũng dễ bị nhầm với chậm nói. Bé không phản ứng khi gọi từ phía sau, hay nói rất to hoặc xem tivi với âm lượng cao là những gợi ý nên kiểm tra tai. Ngoài ra, chậm phát triển trí tuệ hay rối loạn ngôn ngữ đặc hiệu cũng cần được loại trừ qua đánh giá chuyên môn.
Cách đồng hành cùng con
Khi đã được bác sĩ xác nhận, việc quan trọng nhất là biến mỗi ngày ở nhà thành cơ hội để con nghe và thử nói.
- Gọi tên đồ vật và việc làm trong lúc sinh hoạt.
- Nói chậm, câu ngắn, nhấn rõ từ khoá.
- Cho con lựa chọn, ví dụ “con muốn ăn chuối hay cam” để con có lý do mở lời.
- Khen khi con cố gắng, kể cả khi âm chưa chuẩn.
Hãy mở rộng lời con nói. Khi con nói “xe”, bạn đáp “xe to chạy nhanh”. Cách này giúp con nghe mẫu câu dài hơn một bậc mà không bị áp lực. Đồng thời, hạn chế thời gian xem màn hình và tăng thời gian chơi trực tiếp.
Bên cạnh đó, các hoạt động cơ miệng nhẹ nhàng như thổi bong bóng, thổi giấy hay uống bằng ống hút cũng hỗ trợ phát âm. Bạn có thể tham khảo các bài tập cơ miệng cho bé chậm nói và luôn chơi dưới sự giám sát của người lớn.
Lưu ý khi theo dõi
Dù là “đơn thuần”, bé vẫn cần được theo dõi đều đặn. Một số bé nói kịp bạn trước khi vào lớp một, nhưng cũng có bé về sau gặp khó khăn với đọc, viết. Vì thế, đừng chờ mãi với suy nghĩ “lớn lên sẽ tự nói”.
Bạn nên tái khám theo hẹn của bác sĩ, ghi lại số từ mới con học được mỗi tháng và chú ý xem con có tiến bộ ổn định không. Nếu sau vài tháng hỗ trợ mà con không có thêm từ mới, hoặc con mất kỹ năng đã có, hãy liên hệ lại bác sĩ sớm.
Cũng nên dành thời gian chăm sóc tinh thần cho chính mình. Việc bị so sánh với con người khác hay bị người thân nhắc nhở dễ khiến cha mẹ căng thẳng. Hãy nhớ rằng con cần một người lớn bình tĩnh, kiên nhẫn hơn là một lịch học dày đặc. Với sự đồng hành đều đặn và đánh giá đúng lúc, phần lớn trẻ chậm nói đơn thuần tiến bộ rõ rệt. Bạn có thể quay lại bài tổng quan về trẻ chậm nói bất cứ khi nào cần ôn lại.
Để có thêm thông tin về mốc ngôn ngữ, bạn có thể tham khảo bộ mốc phát triển của CDC Hoa Kỳ.
Một điều nhỏ nhưng hữu ích là hãy dành mỗi ngày vài phút chơi riêng với con, không điện thoại, không tivi. Trong khoảng thời gian ấy, bạn đi theo sở thích của con, bắt chước âm thanh con tạo ra rồi thêm một từ mới. Khi con thấy người lớn thực sự lắng nghe, con có thêm lý do để thử nói. Với những bé hay cáu vì không diễn đạt được, cử chỉ đơn giản như chỉ tay, đưa vật hay ra hiệu cũng nên được đón nhận và gọi thành lời, vì đó là bước đệm tự nhiên dẫn đến nói. Bạn cũng đừng ngần ngại hỏi bác sĩ về cách ghi lại vốn từ của con mỗi tháng.
Ngoài ra, nếu gia đình sử dụng hai ngôn ngữ, hãy giữ sự nhất quán: mỗi người nói một ngôn ngữ ổn định với con thay vì trộn lẫn liên tục. Điều này giúp con dễ nhận ra quy luật hơn. Với những thắc mắc về nuôi dạy trẻ nói chung, trang của UNICEF Việt Nam có nhiều tài liệu cho phụ huynh.
