Rối loạn phổ tự kỷ, thường viết tắt là ASD, là cụm từ khiến nhiều cha mẹ lo lắng khi nghe đến. Hiểu đúng về nó sẽ giúp bạn bớt hoang mang và biết nên làm gì tiếp theo. Bài viết tổng hợp thông tin cơ bản bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
Rối loạn phổ tự kỷ là gì
ASD là tình trạng liên quan đến sự phát triển của não bộ, ảnh hưởng đến cách trẻ giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi. Chữ “phổ” nghĩa là biểu hiện rất đa dạng. Có bé gần như không nói, có bé nói rất nhiều nhưng khó trò chuyện hai chiều. Có bé có khả năng đặc biệt về trí nhớ hoặc âm nhạc, có bé cần hỗ trợ nhiều trong sinh hoạt hằng ngày.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 1 trên 100 trẻ em trên thế giới có ASD. Nguyên nhân chưa được xác định hoàn toàn, nhưng các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền và môi trường trước, trong và sau sinh đều có thể góp phần. Cha mẹ không phải là nguyên nhân gây ra ASD, và cách nuôi dạy không làm trẻ bị tự kỷ.
Các mức độ
Trong cách phân loại hiện hành, ASD thường được mô tả theo mức độ cần hỗ trợ, thường chia thành ba mức. Mức một cần hỗ trợ ở mức nhẹ, trẻ có thể nói tốt nhưng khó kết bạn, khó thích nghi khi thay đổi. Mức hai cần hỗ trợ đáng kể, trẻ có khó khăn rõ về giao tiếp lời nói và phi lời nói, hành vi lặp lại dễ nhận thấy. Mức ba cần hỗ trợ rất nhiều, trẻ có khó khăn nghiêm trọng, hầu như không dùng lời nói để giao tiếp.
Mức độ không cố định mãi. Với can thiệp phù hợp và sự đồng hành của gia đình, nhiều trẻ tiến bộ đáng kể ở những kỹ năng cụ thể. Ngược lại, khi gặp căng thẳng hay thay đổi môi trường, biểu hiện của trẻ có thể nặng hơn tạm thời.
Dấu hiệu theo độ tuổi
Dưới 12 tháng, một số bé ít hóng chuyện, ít cười đáp lại khi được trêu, ít nhìn vào mắt. Khoảng 12 đến 18 tháng, bé có thể không phản ứng khi gọi tên, không chỉ tay, không vẫy chào. Các biểu hiện sớm này được nói kỹ hơn trong bài dấu hiệu trẻ sơ sinh có thể bị tự kỷ cần lưu ý.
Từ hai đến ba tuổi, các dấu hiệu thường rõ hơn: chậm nói hoặc mất từ đã có, chơi đồ chơi theo cách lặp lại như xoay bánh xe, xếp thành hàng, bám vào thói quen, khó chịu khi thay đổi, nhạy cảm bất thường với âm thanh, ánh sáng hoặc kết cấu thức ăn.
Ở tuổi mẫu giáo và tiểu học, trẻ có thể khó chơi nhóm, khó hiểu nghĩa bóng hay câu đùa, chỉ nói về một chủ đề yêu thích. Nhiều bé nữ thể hiện kín đáo hơn nên dễ bị bỏ sót.
Một lưu ý quan trọng: có một dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên điều gì. Quan trọng là một nhóm dấu hiệu xuất hiện cùng nhau và kéo dài.
Quy trình đánh giá chẩn đoán
Không có xét nghiệm máu hay hình ảnh để khẳng định ASD. Chẩn đoán dựa trên quan sát hành vi, phỏng vấn cha mẹ và các công cụ đánh giá chuẩn hoá do đội ngũ chuyên môn thực hiện.
Thông thường, bạn sẽ gặp bác sĩ nhi khoa hoặc bác sĩ phát triển trước. Bé có thể được kiểm tra thính lực, đánh giá ngôn ngữ và nhận thức, rồi trao đổi với nhà tâm lý lâm sàng. Quá trình này có thể diễn ra qua nhiều buổi. Khi chuẩn bị, bạn nên mang theo video ngắn về cách con chơi ở nhà, bảng ghi chép những điều bạn lo ngại và hồ sơ khám cũ nếu có.
Nếu kết luận chưa rõ ràng, chuyên gia có thể hẹn đánh giá lại sau vài tháng. Điều đó không có nghĩa là họ bỏ sót mà vì sự phát triển của trẻ nhỏ thay đổi nhanh.
Hỗ trợ và đồng hành cùng gia đình
Không có một phương pháp duy nhất phù hợp với mọi trẻ. Kế hoạch hỗ trợ thường được xây dựng riêng, kết hợp giáo dục, âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu và hướng dẫn cha mẹ. Với trẻ chưa nói, các công cụ hỗ trợ giao tiếp bằng hình ảnh có thể rất hữu ích, ví dụ phương pháp PECS.
Ở nhà, gia đình có thể giữ lịch sinh hoạt ổn định, báo trước khi có thay đổi, dùng câu ngắn rõ ràng và tạo một góc yên tĩnh cho con nghỉ khi quá tải. Hãy khen ngợi những tiến bộ nhỏ và tôn trọng sở thích của con, thay vì cố ép con phải giống bạn bè.
Đừng quên chăm sóc chính mình. Nuôi con cần nhiều năng lượng, và cha mẹ được hỗ trợ tốt cũng đồng hành tốt hơn. Tham gia nhóm phụ huynh, chia sẻ việc chăm sóc với người thân và nghỉ ngơi khi cần đều là những việc đáng làm.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng ASD không phải bản án. Mỗi đứa trẻ vẫn là một cá nhân với điểm mạnh riêng. Khi được hiểu và hỗ trợ đúng cách, các em có thể học hỏi, kết nối và phát triển theo cách của mình.
Để tìm hiểu thêm về cách đồng hành với trẻ đã được xác định có ASD khi vào lớp, bạn có thể đọc bài giáo viên cần làm gì khi gặp trẻ tự kỷ trong lớp, và để hiểu thêm về trẻ nói muộn hãy xem bài về trẻ chậm nói.
