Trẻ chậm nói là nỗi lo quen thuộc của rất nhiều gia đình. Con đã hai tuổi mà vẫn chỉ bập bẹ vài âm, trong khi con nhà hàng xóm đã nói được cả câu. Chúng tôi hiểu cảm giác ấy, và muốn cùng bạn nhìn vấn đề này bình tĩnh hơn.
Trẻ chậm nói là gì và mốc nói bình thường
Trẻ chậm nói là trẻ có vốn từ hoặc khả năng ghép câu thấp hơn so với phần lớn bạn cùng tuổi. Mỗi bé có nhịp riêng, nên một vài tháng chênh lệch chưa chắc là vấn đề. Tuy vậy, vẫn có những mốc chung để cha mẹ đối chiếu.
Khoảng 12 tháng, bé thường bập bẹ có chủ ý và gọi được “ba”, “mẹ”. Đến 18 tháng, nhiều bé nói được vài từ đơn và chỉ tay vào vật mình muốn. Ở 24 tháng, bé thường biết ghép hai từ như “mẹ bế” hay “uống sữa”. Khi tròn ba tuổi, người ngoài gia đình đã nghe hiểu được phần lớn lời bé nói. Bạn có thể xem thêm bộ mốc phát triển của CDC Hoa Kỳ để so sánh.
Điểm cần nhớ là các mốc này mang tính tham khảo. Chúng giúp bạn đặt câu hỏi đúng chứ không dùng để kết luận con có vấn đề hay không.
Dấu hiệu cha mẹ cần để ý
Nói ít chỉ là một phần của bức tranh. Điều đáng chú ý hơn là cách con giao tiếp nói chung. Có những dấu hiệu nên ghi lại để trao đổi với bác sĩ:
- Con ít hoặc không phản ứng khi được gọi tên.
- Con không chỉ tay, không vẫy tay chào, không gật đầu hay lắc đầu khi hỏi.
- Sau 18 tháng, con chưa nói được từ nào có nghĩa.
- Con từng nói được rồi mất dần từ ngữ đã có.
- Con ít nhìn vào mắt người đối diện, ít chơi qua lại với người lớn.
Nếu con hiểu lời bạn nói, làm theo được những yêu cầu đơn giản và vẫn thích tương tác, khả năng con chỉ đang chậm hơn một chút sẽ cao hơn. Ngược lại, khi con không hiểu và cũng ít tương tác, bạn nên cho con đi khám sớm.
Nguyên nhân thường gặp
Không có một nguyên nhân duy nhất cho tất cả trẻ chậm nói. Mỗi bé có thể gặp một hoặc nhiều yếu tố cùng lúc.
Nhóm thứ nhất là yếu tố môi trường. Bé ít được trò chuyện, thời gian xem màn hình quá nhiều hoặc sống trong gia đình dùng cùng lúc nhiều ngôn ngữ mà không có sự nhất quán đều có thể làm tiếng nói đến muộn. Chị Lan, một bạn đọc từng chia sẻ với chúng tôi, kể rằng con chị bắt đầu nói bi bô chỉ sau ba tháng chị tắt tivi trong giờ ăn và đọc sách cùng con mỗi tối.
Nhóm thứ hai là yếu tố cơ thể. Bé có thể bị giảm thính lực sau những đợt viêm tai giữa kéo dài, hoặc gặp vấn đề ở cơ miệng khiến việc phát âm khó khăn. Với những trường hợp này, kiểm tra thính lực là bước đầu tiên nên làm.
Nhóm thứ ba là các rối loạn phát triển, trong đó có chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần, rối loạn phổ tự kỷ hay chậm phát triển trí tuệ. Việc phân biệt cần đến chuyên gia, nên cha mẹ đừng cố tự gắn nhãn cho con. Bạn có thể đọc thêm về trường hợp trẻ chậm nói đơn thuần để hiểu sự khác biệt.
Khi nào nên đưa trẻ đi khám chuyên gia
Bạn không cần chờ đến khi con ba tuổi. Nếu đến 18 tháng con chưa nói được từ nào, hoặc đến 24 tháng con chưa ghép được hai từ, hãy đặt lịch khám. Khi con mất đi kỹ năng đã có, hoặc không phản ứng với âm thanh, hãy đi khám ngay.
Thông thường, bác sĩ nhi khoa sẽ là người gặp đầu tiên. Từ đó bé có thể được chuyển đến chuyên gia thính học, âm ngữ trị liệu hoặc bác sĩ phát triển. Bạn nên mang theo những ghi chép về việc con nghe, hiểu và giao tiếp ở nhà, vì những chi tiết này rất hữu ích cho người đánh giá.
Một điều chúng tôi muốn nhấn mạnh: đi khám sớm không có nghĩa là con có vấn đề nặng. Nhiều bé chỉ cần vài buổi hướng dẫn cho cha mẹ là tiến bộ rõ rệt.
Hỗ trợ con tại nhà
Dù đang chờ lịch khám hay đã được hướng dẫn riêng, gia đình vẫn là môi trường giúp con tiến bộ nhiều nhất. Cách làm không cần cầu kỳ.
Hãy nói chuyện với con trong lúc làm việc nhà, khi tắm, khi đi chợ. Bạn mô tả những gì đang diễn ra bằng câu ngắn, rõ: “Mẹ rửa rau”, “Con cầm quả cam”. Khi con chỉ vào một vật, hãy gọi tên vật ấy rồi đợi vài giây để con thử lặp lại. Đừng ép con nhắc lại nhiều lần vì điều đó khiến con ngại giao tiếp.
Đọc sách tranh, hát những bài có lời lặp lại và chơi các trò đơn giản như úp mặt, thả bóng cũng giúp con học cách luân phiên giao tiếp. Bạn có thể tham khảo những cách dạy bé 2 tuổi chậm nói tại nhà để có thêm ý tưởng cụ thể.
Cuối cùng, hãy hạn chế màn hình, nhất là với trẻ dưới hai tuổi. Con học nói qua việc nhìn khuôn mặt, nghe giọng nói và nhận phản hồi trực tiếp từ người thân. Khi bạn kiên nhẫn đồng hành và tìm đến chuyên gia đúng lúc, con có nhiều cơ hội theo kịp nhịp phát triển của mình.
Nếu bạn muốn tìm hiểu rộng hơn về sự phát triển ngôn ngữ ở trẻ, Tổ chức Y tế Thế giới và các tổ chức y tế uy tín cũng có nhiều tài liệu hữu ích, dù hãy luôn dựa vào lời khuyên của bác sĩ đã trực tiếp khám cho con.