Nhiều mẹ hỏi chúng tôi về các bài tập cơ miệng cho bé chậm nói, vì nghe nói chúng giúp con phát âm rõ hơn. Bài viết này giới thiệu những hoạt động đơn giản, an toàn có thể biến thành trò chơi hằng ngày. Chúng chỉ hỗ trợ, không thay thế việc đánh giá của chuyên gia.
Vì sao tập cơ miệng giúp bé
Để nói được, bé phải điều khiển cùng lúc môi, lưỡi, hàm và hơi thở. Mỗi âm cần một vị trí khác nhau. Âm “b”, “m” cần môi mím lại, âm “t”, “đ” cần đầu lưỡi chạm nướu trên, âm “a”, “o” cần hàm mở vừa phải. Nếu các cơ này còn yếu hoặc chưa phối hợp tốt, bé sẽ khó phát âm dù đã hiểu từ.
Các bài tập cơ miệng nhằm giúp bé quen với việc điều khiển những bộ phận này. Một số bé sau khi chơi đều đặn thấy dễ ăn nhai hơn và bắt chước âm nhanh hơn. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân chậm nói. Nếu nguyên nhân nằm ở thính lực hay yếu tố phát triển khác, bài tập đơn lẻ sẽ không đủ. Bạn có thể đọc thêm về trẻ chậm nói đơn thuần để hiểu bối cảnh này.
Bài tập môi, lưỡi, hàm
Dưới đây là các bài tập thường được gợi ý. Bạn hãy làm mẫu trước, để con nhìn gương mặt bạn rồi bắt chước.
Với môi: chu môi như hôn gió, mím môi rồi bật “pp”, cười thật rộng rồi chu môi lại, thổi bong bóng xà phòng hoặc thổi lông vũ bay.
Với lưỡi: le lưỡi ra rồi thu vào, đưa lưỡi sang trái, sang phải, liếm môi trên và môi dưới. Một mẹo vui là chấm chút mật ong hoặc sữa chua lên môi để bé liếm, nhưng chỉ làm khi bé đã ăn được thức ăn đó.
Với hàm: há miệng to như ngáp, nhai kẹo cao su loại dành cho trẻ nhỏ khi bé đủ lớn và biết không nuốt, nhai các loại thức ăn mềm có độ dai nhẹ như dưa leo, cà rốt luộc cắt que.
Mỗi bài chỉ nên kéo dài vài phút, mỗi ngày làm hai hoặc ba lần. Làm quá lâu sẽ khiến bé chán và phản kháng.
Cách biến bài tập thành trò chơi
Trẻ hai, ba tuổi không có khái niệm “tập luyện”. Con chỉ chơi. Vì thế, hãy gắn mỗi bài với một câu chuyện nhỏ.
Bạn có thể giả làm sư tử há miệng gầm, làm chú ong vo ve với môi mím, làm con rắn le lưỡi, làm chú cá chu miệng bơi trong nước. Soi gương cùng nhau, thi xem ai thổi bay chiếc lông vũ xa hơn, hay dùng ống hút thổi bóng bàn nhẹ qua bàn. Khi bé thấy vui, bé sẽ tự đòi chơi tiếp.
Cũng đừng quên kết hợp với trò chuyện. Sau mỗi trò, hãy gọi tên hành động và đồ vật: “Con thổi bóng”, “Bong bóng bay”. Cách này nối bài tập cơ miệng với việc học từ. Nếu bạn muốn thêm ý tưởng, hãy xem cách dạy bé 2 tuổi chậm nói tại nhà.
Lưu ý an toàn khi tập
An toàn luôn là ưu tiên số một. Người lớn nên ngồi cạnh trong suốt quá trình bé chơi.
- Không cho bé ngậm vật nhỏ có thể gây hóc như hạt, kẹo cứng, mảnh đồ chơi.
- Chọn ống hút, bong bóng xà phòng không độc hại, không chứa chất kích ứng.
- Dừng ngay nếu bé ho sặc, nôn trớ hoặc có biểu hiện khó chịu.
- Không dùng tay hay dụng cụ cứng kéo, ép lưỡi và hàm của bé.
- Vệ sinh tay và dụng cụ trước khi chơi.
Ngoài ra, bạn không nên so sánh tiến độ của con với trẻ khác. Có bé cần vài tuần mới làm được động tác đơn giản như chu môi, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Khi nào cần chuyên gia âm ngữ
Bài tập tại nhà phù hợp với bé chỉ có chút khó khăn khi phát âm. Bạn nên đưa con đến chuyên gia âm ngữ trị liệu khi bé gặp những dấu hiệu sau: bé khó nuốt, hay chảy nước dãi nhiều dù đã qua giai đoạn mọc răng, lưỡi dường như bị dính ở đáy miệng, bé không bắt chước được âm nào sau nhiều tuần hoặc mất đi âm đã có.
Chuyên gia sẽ đánh giá cụ thể cấu trúc miệng, chức năng cơ và khả năng hiểu của bé. Họ cũng chỉ cho bạn bài tập đúng mức độ, thay vì tự thử nhiều bài một lúc. Bạn có thể bắt đầu từ bài trẻ chậm nói: nguyên nhân, dấu hiệu và hướng hỗ trợ để chuẩn bị câu hỏi gặp bác sĩ.
Với tinh thần nhẹ nhàng, hãy xem các bài tập cơ miệng như một phần trong những trò chơi thân mật giữa mẹ và con. Bạn cũng có thể tham khảo bộ mốc phát triển của CDC Hoa Kỳ để biết thêm bé thường làm được gì ở từng độ tuổi.
Về tần suất, bạn nên bắt đầu từ vài bài dễ nhất rồi tăng dần, thay vì làm tất cả trong một buổi. Chẳng hạn tuần đầu chỉ chơi thổi bong bóng và làm mặt cười, tuần sau thêm trò le lưỡi trước gương. Ghi lại phản ứng của bé sau mỗi tuần sẽ giúp bạn biết bài nào bé thích, bài nào bé còn khó. Thời điểm tốt nhất là khi bé vui, vừa ngủ dậy hoặc sau bữa ăn nhẹ một lúc, tránh lúc bé mệt hay đang đói.
Nếu bé bắt chước được một âm mới sau khi chơi, bạn hãy khen thật tự nhiên và lặp lại âm đó trong một câu ngắn. Sự khích lệ nhỏ này giúp bé thấy cố gắng của mình được ghi nhận. Bạn có thể tìm hiểu thêm các mốc ngôn ngữ trên trang của CDC Hoa Kỳ để biết con đang ở đâu.
