Giáo viên cần làm gì khi gặp trẻ tự kỷ trong lớp là câu hỏi mà rất nhiều thầy cô mầm non và tiểu học đặt ra. Có thể bạn chưa được đào tạo bài bản về chủ đề này, hoặc lớp quá đông khiến việc chú ý riêng từng bé trở nên khó khăn. Bài viết này đưa ra những gợi ý thực tế, dễ áp dụng.
Vai trò của giáo viên
Giáo viên không phải người chẩn đoán, cũng không phải nhà trị liệu. Nhưng thầy cô là người quan sát trẻ nhiều giờ mỗi ngày trong môi trường có bạn bè, quy tắc và hoạt động nhóm, điều mà phòng khám khó tái hiện. Vì vậy, quan sát của giáo viên rất có giá trị.
Vai trò của bạn có thể gói trong ba việc: nhận ra những điều khác biệt, tạo môi trường để trẻ cảm thấy an toàn và học được, và trao đổi với gia đình một cách tôn trọng. Việc nhận biết cần hiểu những dấu hiệu thường gặp, bạn có thể xem thêm bài dấu hiệu trẻ sơ sinh có thể bị tự kỷ cần lưu ý để thấy các biểu hiện sớm.
Xây dựng môi trường lớp học thân thiện
Nhiều trẻ tự kỷ nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng và sự thay đổi. Một vài điều chỉnh nhỏ có thể tạo khác biệt lớn.
Hãy giữ lịch sinh hoạt ổn định và trình bày rõ ràng. Một bảng hình ảnh thể hiện các hoạt động trong ngày như đến lớp, chơi, ăn, ngủ trưa, về giúp trẻ biết điều gì sắp xảy ra. Khi có thay đổi như đi dã ngoại hay có người lạ, bạn báo trước và nhắc lại nhiều lần.
Bố trí một góc yên tĩnh với ghế mềm, đồ chơi êm dịu để bé có thể nghỉ khi quá tải. Đây không phải nơi phạt, mà là nơi bé tự điều chỉnh cảm xúc. Nếu lớp ồn ào, hãy thử giảm tiếng nhạc nền, chọn chỗ ngồi tránh gần cửa ra vào hay quạt kêu to.
Ngoài ra, hãy chuẩn bị các bạn trong lớp. Bạn có thể kể câu chuyện về việc mỗi người có cách chơi và cảm nhận khác nhau, rồi hướng dẫn các bé cách mời bạn chơi. Cần tránh gọi tên hay nêu chẩn đoán của bé trước lớp nếu gia đình chưa đồng ý.
Cách giao tiếp với trẻ
Trẻ tự kỷ thường hiểu chậm các câu dài hoặc nghĩa bóng. Vì vậy, bạn nên dùng câu ngắn, từ cụ thể và chỉ đưa một yêu cầu mỗi lần. Thay vì nói “Con dọn đồ rồi xếp hàng đi nào”, hãy nói “Con cất sách” và đợi bé làm xong rồi mới nói “Con xếp hàng”.
Kết hợp lời nói với hình ảnh, cử chỉ hoặc vật thật. Một tấm thẻ hình rửa tay đặt cạnh bồn rửa sẽ hiệu quả hơn lời nhắc đi nhắc lại. Với bé chưa nói, những công cụ như thẻ hình PECS có thể được gia đình hoặc chuyên gia giới thiệu để lớp cùng dùng.
Khi bé có hành vi khó, như la hét hay bỏ chạy, hãy nhớ rằng hành vi thường là cách bé nói điều mình không diễn đạt được. Bạn có thể tự hỏi: bé đang mệt, đói, quá ồn, hay không hiểu yêu cầu? Hạ giọng, giữ bình tĩnh và đưa bé đến nơi yên tĩnh thường hiệu quả hơn là quát mắng. Sau khi bé bình tĩnh, hãy hướng dẫn cách khác để bày tỏ.
Đừng quên khen cụ thể: “Con xếp giày thẳng rồi, cô thấy rất gọn”. Lời khen rõ ràng giúp trẻ biết mình đã làm đúng điều gì.
Phối hợp với phụ huynh
Sự tin cậy giữa gia đình và nhà trường quyết định rất nhiều. Hãy bắt đầu bằng những điều tích cực: bé thích gì, bé làm được điều gì mới. Sau đó mới nêu những lo ngại bằng những quan sát cụ thể, thay vì nhận xét chung chung như “bé có vấn đề”.
Duy trì một kênh trao đổi đều đặn, như sổ liên lạc hoặc tin nhắn ngắn cuối tuần. Hỏi phụ huynh về những cách làm hiệu quả ở nhà, vì họ là người hiểu con nhất. Nếu bé đang được can thiệp, bạn nên xin phép trao đổi với nhà trị liệu để cùng thống nhất cách hỗ trợ.
Với những trẻ cần chương trình riêng, bạn có thể tìm hiểu về giáo dục chuyên biệt để cùng gia đình cân nhắc hình thức học phù hợp. Quyết định luôn thuộc về gia đình, giáo viên chỉ đóng vai trò gợi mở.
Khi nào đề nghị gia đình đưa trẻ đi khám
Đây là cuộc trò chuyện khó, nên cần chuẩn bị. Bạn nên cân nhắc đề nghị khi quan sát thấy một nhóm biểu hiện kéo dài vài tháng, ví dụ khó phản ứng khi gọi tên, ít tương tác với bạn, lặp lại hành vi, rất khó thích nghi khi thay đổi, hoặc ngôn ngữ kém hơn rõ rệt so với các bạn cùng lớp.
Hãy chọn thời điểm riêng tư, không nói trong lúc đón trả trẻ đông người. Đưa ra ví dụ cụ thể, nêu cả điểm mạnh của bé, và dùng cách nói nhẹ nhàng: “Cô muốn chia sẻ vài điều cô thấy, và đề nghị anh chị cho bé gặp bác sĩ để hiểu bé hơn”. Tuyệt đối không tự kết luận hay nêu tên chẩn đoán.
Nếu gia đình chưa sẵn sàng, đừng tạo áp lực. Bạn tiếp tục hỗ trợ bé trong lớp, ghi lại quan sát và quay lại trao đổi sau. Việc chấp nhận cần thời gian, và sự kiên nhẫn của thầy cô sẽ giúp gia đình cảm thấy được đồng hành. Thông tin tổng quát có thể tham khảo trên trang của Tổ chức Y tế Thế giới.
