Tăng động giảm chú ý ở trẻ, thường gọi là ADHD, là tình trạng khiến không ít cha mẹ và giáo viên đau đầu. Con ngồi không yên, hay quên, làm bài dở dang, và bị nhắc nhở nhiều. Nhưng không phải cứ bé hiếu động là ADHD. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ hơn.
ADHD là gì
ADHD là rối loạn phát triển thần kinh, đặc trưng bởi khó duy trì sự chú ý, tăng hoạt động và hành động bốc đồng ở mức độ vượt quá lứa tuổi và ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt. Theo CDC Hoa Kỳ, đây là một trong những rối loạn phát triển thần kinh thường gặp ở trẻ em.
ADHD không phải do nuôi dạy sai hay do trẻ lười. Nguyên nhân liên quan đến di truyền, sự phát triển não bộ và một số yếu tố trước sinh. Hiểu như vậy giúp cha mẹ bớt tự trách và bớt trách con.
Chuyên gia thường mô tả ba dạng: chủ yếu giảm chú ý, chủ yếu tăng động và bốc đồng, hoặc kết hợp cả hai. Mỗi bé có thể biểu hiện khác nhau, nên có bé bị bỏ sót vì “ngoan, hay mơ mộng” nhưng vẫn gặp nhiều khó khăn khi học.
Dấu hiệu nhận biết
Các biểu hiện giảm chú ý gồm hay mắc lỗi do bất cẩn, khó duy trì tập trung khi làm bài hoặc chơi, như thể không nghe khi được nói trực tiếp, hay bỏ dở việc, khó sắp xếp đồ đạc và hay làm mất đồ dùng.
Biểu hiện tăng động và bốc đồng gồm luôn cựa quậy, rời chỗ ngồi khi không được phép, chạy nhảy leo trèo ở nơi không phù hợp, nói quá nhiều, khó chờ đến lượt, hay ngắt lời hoặc xen vào việc của người khác.
Để nghĩ đến ADHD, các biểu hiện này phải xuất hiện từ trước 12 tuổi, kéo dài ít nhất sáu tháng, xảy ra ở ít nhất hai môi trường như ở nhà và ở lớp, và gây ảnh hưởng rõ đến học tập hay quan hệ. Một đứa trẻ chỉ không tập trung ở một môn học, hoặc chỉ nghịch ở nhà, chưa đủ để kết luận.
Ở trẻ mầm non, việc đánh giá thêm khó vì trẻ nhỏ vốn hiếu động. Vì vậy, chuyên gia thường thận trọng và theo dõi kỹ hơn trước khi đưa ra nhận định.
Chẩn đoán cần chuyên gia
Không có xét nghiệm đơn lẻ nào để khẳng định ADHD. Việc chẩn đoán do bác sĩ nhi khoa phát triển, bác sĩ tâm thần nhi hoặc nhà tâm lý thực hiện, dựa trên phỏng vấn cha mẹ, thông tin từ giáo viên, quan sát trẻ và các thang đánh giá chuẩn hoá.
Quá trình này cũng cần loại trừ những nguyên nhân khác có biểu hiện tương tự: thiếu ngủ, thị lực hay thính lực kém, lo âu, trầm cảm, rối loạn học tập, thiếu sắt hoặc rối loạn phổ tự kỷ. Có bé còn mắc đồng thời nhiều vấn đề. Vì vậy cha mẹ không nên tự gán nhãn cho con và không nên tự ý cho con dùng bất kỳ thuốc hay thực phẩm chức năng nào.
Nếu bạn thấy con hay quên, khó tập trung khi học nhưng chưa rõ nguyên nhân, bài con không tập trung, học trước quên sau sẽ giúp bạn nhìn rộng hơn trước khi đưa con đi khám.
Hỗ trợ ở nhà và ở lớp
Hỗ trợ cho trẻ ADHD thường là sự kết hợp của hướng dẫn hành vi, điều chỉnh môi trường và, trong một số trường hợp, điều trị y khoa theo chỉ định của bác sĩ. Cha mẹ đừng bỏ qua phần điều chỉnh môi trường vì nó nằm trong tầm tay mình.
Ở nhà, hãy xây dựng thói quen cố định cho bữa ăn, giờ học, giờ ngủ. Chia việc lớn thành những bước nhỏ, đưa chỉ dẫn ngắn từng bước một. Dùng lịch hình hoặc đồng hồ đếm giờ để bé thấy thời gian. Cho bé vận động trước giờ học và nghỉ giải lao ngắn giữa các phần. Khen ngay khi bé làm đúng, và dùng hệ thống phần thưởng đơn giản như bảng ngôi sao.
Ở lớp, giáo viên có thể xếp chỗ ngồi gần bàn giáo viên, xa cửa sổ và nơi nhiều gây phân tâm. Giao việc ngắn, cho bé nhiệm vụ cần di chuyển như phát vở, lau bảng. Tạo tín hiệu kín đáo để nhắc bé thay vì nêu tên trước lớp. Nếu bé cần chương trình hỗ trợ sâu hơn, gia đình có thể tìm hiểu giáo dục chuyên biệt để biết các lựa chọn.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm đầu tiên là cho rằng ADHD chỉ do ăn nhiều đường. Các nghiên cứu chưa ủng hộ mối liên hệ nhân quả đơn giản này, dù chế độ ăn cân bằng và ngủ đủ vẫn giúp mọi trẻ tập trung hơn.
Hiểu lầm thứ hai là “lớn lên sẽ hết”. Một số bé cải thiện theo tuổi, nhưng nhiều bé vẫn còn biểu hiện khi trưởng thành, có thể ở dạng khác như khó sắp xếp thời gian. Hỗ trợ sớm giúp trẻ phát triển các chiến lược đối phó từ nhỏ.
Hiểu lầm thứ ba là trẻ ADHD thiếu thông minh hoặc cố tình nghịch. Nhiều bé rất sáng tạo, năng lượng và nhiệt tình, chỉ là hệ thống điều khiển sự chú ý và hành vi hoạt động khác. Bé thường biết mình hay bị nhắc, và dễ mất tự tin nếu liên tục bị chê.
Điều bạn có thể làm là ghi chú những tình huống cụ thể, quan sát con ở nhiều nơi, rồi trao đổi với bác sĩ. Khi người lớn xung quanh hiểu và kiên nhẫn, trẻ có nhiều cơ hội phát huy điểm mạnh của mình.
Bạn cũng có thể tham khảo các kỹ năng sống cho trẻ mầm non để xây thói quen tự lập từ nhỏ, và thông tin tổng quát tại UNICEF Việt Nam.
