Bệnh bại não ở trẻ là cụm từ khiến nhiều gia đình lo lắng khi nghe bác sĩ nhắc đến. Chúng tôi muốn giúp bạn hiểu đây là gì, có những biểu hiện nào và hướng chăm sóc ra sao, để bạn có đủ thông tin trao đổi với bác sĩ điều trị.
Bại não là gì
Bại não, hay liệt não, là nhóm rối loạn ảnh hưởng đến vận động, tư thế và sự phối hợp của cơ thể, do tổn thương hoặc bất thường ở não đang phát triển trước sinh, trong sinh hoặc những năm đầu đời. Tổn thương này không tiến triển thêm theo thời gian, nhưng biểu hiện có thể thay đổi khi trẻ lớn lên.
Bại não không lây và không phải do lỗi của cha mẹ. Mức độ cũng rất khác nhau: có bé chỉ hơi vụng về một bên tay, có bé cần xe lăn và hỗ trợ nhiều trong sinh hoạt. Ngoài vận động, một số bé còn gặp thêm co giật, khó nuốt, khó nói, thị lực hay thính lực kém, hoặc khó khăn về học tập. Theo CDC Hoa Kỳ, đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây khuyết tật vận động ở trẻ em.
Các thể bại não
Bác sĩ thường phân loại theo kiểu rối loạn vận động chủ yếu.
- Thể co cứng: phổ biến nhất, cơ căng cứng, cử động khó khăn, đôi khi tay chân co lại.
- Thể múa vờn (loạn động): cử động không chủ ý, chậm và xoắn vặn, trương lực cơ lúc căng lúc mềm.
- Thể thất điều: khó giữ thăng bằng, đi loạng choạng, run khi làm việc tinh.
- Thể hỗn hợp: kết hợp từ hai kiểu trở lên.
Ngoài ra, người ta còn mô tả theo vùng cơ thể bị ảnh hưởng, như một tay một chân cùng bên, hai chân hoặc cả bốn chi. Việc xác định thể và mức độ giúp xây dựng kế hoạch phục hồi phù hợp cho từng bé.
Triệu chứng nhận biết
Dấu hiệu thường xuất hiện trong vài tháng đầu đến hai năm đầu. Cha mẹ có thể để ý các biểu hiện sau.
Ở trẻ nhỏ, bé có thể quá mềm hoặc quá cứng khi bế, chậm lẫy, chậm ngồi, chậm bò so với bạn cùng tuổi. Bé thường chỉ dùng một tay, một bên cơ thể cử động ít hơn, hoặc bé khó bú, khó nuốt. Khi nằm sấp hoặc ngồi, tư thế có thể bất thường, chân bắt chéo như cái kéo khi bế đứng.
Ở trẻ lớn hơn, bé đi muộn, đi nhón gót, đi lệch, hay vấp ngã, khó cầm nắm đồ vật nhỏ. Cha mẹ cũng nên chú ý tới việc bé chậm nói hay chảy nước dãi nhiều. Hãy ghi lại bé đạt các mốc vận động vào thời điểm nào và quay video ngắn để bác sĩ đánh giá. Nhắc lại: những biểu hiện này không đủ để tự chẩn đoán, và chỉ bác sĩ mới có thể kết luận sau khi thăm khám.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân chính xác không xác định được. Các yếu tố có liên quan thường được nhắc đến gồm sinh non và nhẹ cân, thiếu oxy hoặc chấn thương não khi sinh, nhiễm trùng của mẹ trong thai kỳ, vàng da nặng ở trẻ sơ sinh không được xử trí kịp, xuất huyết não ở trẻ sơ sinh, viêm màng não hoặc chấn thương đầu trong những năm đầu đời.
Có một yếu tố nguy cơ không có nghĩa là bé chắc chắn bị bại não. Phần lớn trẻ sinh non vẫn phát triển bình thường. Việc theo dõi thai kỳ đều đặn, sinh tại cơ sở y tế và tuân thủ lịch khám cho trẻ sơ sinh giúp phát hiện và xử trí sớm các nguy cơ. Với các em có nguy cơ cao, bác sĩ thường hẹn theo dõi phát triển định kỳ.
Phục hồi chức năng và chăm sóc
Hiện chưa có cách chữa dứt điểm tổn thương não, nhưng việc can thiệp sớm và chăm sóc đúng cách giúp trẻ phát huy tối đa khả năng. Kế hoạch thường do đội ngũ nhiều chuyên ngành xây dựng, gồm bác sĩ phục hồi chức năng, kỹ thuật viên vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, âm ngữ trị liệu, bác sĩ thần kinh nhi và chỉnh hình khi cần.
Vật lý trị liệu giúp tăng sức mạnh, độ linh hoạt và kiểm soát tư thế. Hoạt động trị liệu hỗ trợ bé học cách ăn, mặc, viết, chơi. Một số trường hợp cần dùng nẹp, dụng cụ trợ giúp hoặc thuốc giảm co cứng theo chỉ định, và đôi khi cần can thiệp phẫu thuật. Mọi quyết định phải dựa trên đánh giá của bác sĩ, tránh nghe quảng cáo “chữa khỏi hẳn” bằng các phương pháp thiếu căn cứ.
Ở nhà, cha mẹ có thể tham gia bằng cách học từ kỹ thuật viên các bài tập phù hợp, thay đổi tư thế của bé thường xuyên, và biến việc tập thành trò chơi. Bạn có thể tham khảo bài tập vật lý trị liệu đơn giản cho trẻ chậm phát triển, nhưng nên hỏi chuyên gia trước khi áp dụng cho trẻ bại não.
Về giáo dục, nhiều bé bại não học tốt trong môi trường phù hợp. Gia đình có thể cân nhắc các lựa chọn, trong đó có giáo dục chuyên biệt hoặc hòa nhập có hỗ trợ. Điều quan trọng cuối cùng là chăm sóc tinh thần cho cả bé lẫn cha mẹ: kết nối với các gia đình khác, chia sẻ việc chăm sóc và ghi nhận những tiến bộ dù nhỏ. Mục tiêu là giúp bé sống độc lập và có chất lượng cuộc sống tốt nhất có thể.
Bạn có thể tìm hiểu thêm thông tin chung về phát triển của trẻ qua bài các phương pháp giáo dục sớm cho trẻ 0-6 tuổi, và tham khảo thêm tại UNICEF Việt Nam.
