Bạn có thấy con bịt tai mỗi khi máy hút bụi bật lên không? Hay con nhất quyết không chịu mặc áo có tem mác, nhưng lúc khác lại quay tròn mãi mà chẳng biết mệt? Nếu những cảnh này lặp đi lặp lại trong nhà, trẻ tự kỷ rối loạn giác quan có thể đang xuất hiện. Đội ngũ bên mình viết bài này để bạn hiểu chuyện gì đang diễn ra và biết nên làm gì tiếp theo, mà không cần hoang mang quá mức.
Trong quá trình làm việc với nhiều gia đình có con nhỏ và các cô giáo mầm non, chúng tôi nhận thấy một điều khá rõ. Cha mẹ thường nhận ra con có gì đó khác biệt trước khi biết gọi tên nó. Chỉ cần nắm trước những biểu hiện hay gặp, bạn sẽ bình tĩnh hơn khi quan sát con và khi trao đổi với chuyên gia. Điều đó cũng giúp bạn đỡ tự so sánh con với những đứa trẻ khác xung quanh.
Trẻ tự kỷ rối loạn giác quan là gì?
Nói đơn giản, não của chúng ta liên tục nhận thông tin từ mắt, tai, da, miệng, mũi và cơ thể. Với đa số trẻ, các thông tin này được sắp xếp khá gọn gàng. Với trẻ có rối loạn giác quan, việc sắp xếp ấy chưa đều. Có con phản ứng quá mạnh với một tiếng động nhỏ. Có con lại gần như không cảm thấy gì khi bị va đập.
Ở trẻ tự kỷ, tình trạng này khá phổ biến. Tuy vậy, không phải trẻ nào cũng có đủ mọi biểu hiện. Mỗi con một kiểu riêng, nên bạn hãy quan sát kỹ chính con mình thay vì đem ra so với đứa trẻ khác.
Những biểu hiện quá nhạy và ít nhạy thường gặp
Khi trao đổi với phụ huynh, chúng tôi hay gặp hai nhóm biểu hiện chính. Nhóm thứ nhất là quá nhạy. Con bịt tai khi có tiếng máy hút bụi, khóc khi bị chạm nhẹ vào tay, hoặc không chịu mặc quần áo có đường may nổi. Những phản ứng này thường khiến người lớn bối rối, nhưng thực ra con đang khó chịu thật sự, không phải làm nũng.
Nhóm thứ hai là ít nhạy, tức là con cần kích thích mạnh hơn bình thường mới có phản ứng. Con thích quay tròn, nhảy từ trên cao xuống, hay va chạm vào đồ vật. Nhiều người nghĩ con nghịch ngợm, nhưng phần lớn là con đang tìm thêm cảm giác cho cơ thể.
Còn một kiểu thứ ba hay bị bỏ qua: trẻ tìm kiếm cảm giác. Con ngửi, liếm hoặc nhai những thứ không phải thức ăn. Khi thấy điều này, bạn đừng vội la mắng. Đó thường là cách con tự tìm lại sự cân bằng cho cơ thể.
Một gợi ý thực tế: hãy ghi chép trong một tuần, gồm giờ xảy ra, hoàn cảnh và phản ứng của con. Cuốn sổ nhỏ này giúp giáo viên và chuyên gia nhìn ra quy luật rõ hơn nhiều so với trí nhớ của người lớn. Chúng tôi từng gặp một người mẹ phát hiện con luôn khó chịu vào đúng giờ tan học, khi lớp học ồn nhất trong ngày. Chỉ sau khi đổi giờ đón con sớm hơn một chút, tình trạng đã dịu đi rõ rệt.
Làm sao nhận ra dấu hiệu ngay tại nhà?
Bạn không cần thiết bị gì để bắt đầu. Chỉ cần chú ý những tình huống quen thuộc như giờ ăn, giờ tắm, lúc đi siêu thị hay khi con chơi ngoài sân. Nếu con phản ứng mạnh với âm thanh, ánh sáng, mùi hay nhiệt độ thường ngày, đó là tín hiệu đáng để ý. Bạn có thể để ý kỹ hơn một vài dấu hiệu sau:
- Khó chịu khi đổi món ăn hoặc kết cấu thức ăn mới
- Vụng về, hay vấp, khó giữ thăng bằng khi leo cầu thang
- Hoảng sợ hoặc giận dữ khi thay đổi một thói quen nhỏ
Nếu những dấu hiệu này kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng đến ăn ngủ, học tập hay việc chơi với bạn bè, bạn nên đưa con đi khám. Đừng chờ quá lâu chỉ vì nghĩ con lớn lên sẽ tự hết. Việc phát hiện sớm luôn giúp con có thêm lựa chọn hỗ trợ phù hợp.
Vì sao rối loạn giác quan hay đi cùng tự kỷ?
Hiện nay, nhiều nghiên cứu cho rằng não bộ của những trẻ này tiếp nhận và phân loại thông tin cảm giác theo cách khác số đông. Yếu tố di truyền và quá trình phát triển thần kinh trong những năm đầu đời đều có thể đóng vai trò. Đây chỉ là cách giải thích mang tính tham khảo, không phải kết luận y khoa.
Điều quan trọng nhất là con không cố ý làm khó bạn. Khi con quay tròn hay bịt tai, con đang cố điều chỉnh cảm giác để thấy dễ chịu hơn. Việc chẩn đoán chính xác thuộc về bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không nên do cha mẹ tự kết luận. Bạn có thể tham khảo thêm về rối loạn phổ tự kỷ: mức độ, dấu hiệu và hỗ trợ để hiểu tổng quan hơn trước khi gặp chuyên gia.
Các hướng hỗ trợ đang được áp dụng
Trên thực tế, có vài hướng hỗ trợ phổ biến. Trị liệu tích hợp cảm giác giúp con làm quen dần với kích thích thông qua các hoạt động được kiểm soát cẩn thận. Trị liệu ngôn ngữ và hành vi tập trung vào giao tiếp, tự chăm sóc và điều chỉnh hành vi. Bên cạnh đó, điều chỉnh môi trường ở nhà và trong lớp học cũng rất hữu ích: giảm ánh sáng chói, có một góc yên tĩnh, và giữ đồ dùng quen thuộc ở chỗ cũ.
Thường thì không có phương pháp nào đủ một mình. Kết hợp vài hướng, làm đều đặn và có sự phối hợp giữa gia đình với trường học mới cho kết quả bền vững. Chúng tôi từng thấy một bé tiến bộ rõ rệt sau khi cô giáo và mẹ thống nhất cùng dùng một cách báo trước mỗi khi chuyển hoạt động. Khi cả hai bên cùng làm một việc, con không còn phải tự đoán điều gì sắp xảy ra.
Ưu điểm và hạn chế của từng cách can thiệp
Ưu điểm rõ nhất là con bớt căng thẳng và dần làm chủ được sinh hoạt hằng ngày. Con có thể tự mặc đồ, ăn uống, chơi với bạn nhẹ nhàng hơn. Tuy vậy, hạn chế cũng có thật. Tiến bộ cần thời gian, đôi khi vài tháng mới thấy rõ. Cha mẹ cũng dễ nản nếu thiếu kiên nhẫn, nên bạn hãy đặt kỳ vọng vừa sức với con, và coi mỗi bước nhỏ là một thắng lợi thực sự.
Một lưu ý quan trọng: đừng tự ý áp dụng các liệu pháp nặng hay thay thế điều trị y tế khi chưa có tư vấn. Hãy hỏi trước, thử từ từ và theo dõi phản ứng của con. Nếu thấy con có vẻ bất an hơn, hãy dừng lại và trao đổi với chuyên gia.
Mẹo đồng hành với con ở nhà và ở trường
Trẻ có rối loạn giác quan thường khó khăn khi phải chuyển từ việc này sang việc khác. Bạn có thể báo trước bằng lời hoặc bằng hình ảnh, ví dụ một tấm thẻ ghi “sắp đi tắm”. Chuẩn bị sẵn vài món đồ chơi cảm giác an toàn như bóng mềm, gối ôm hay nhạc nhẹ cũng giúp con dịu lại khi quá tải.
Khen ngợi từng bước nhỏ rất quan trọng. Con vừa tự mặc được một chiếc tất, đó đã là tiến bộ thật sự. Đừng chờ con làm xong cả việc lớn mới khen. Và hãy trao đổi định kỳ với giáo viên để biết con đang gặp khó ở đâu trong lớp, rồi cùng nhau điều chỉnh cách làm.
Khi nào nên đưa con đi đánh giá chuyên sâu?
Bạn nên đi khám nếu hành vi kéo dài nhiều tháng và ảnh hưởng đến ăn ngủ, học tập hay quan hệ với bạn bè. Ngoài ra, nếu con chậm nói, ít nhìn vào mắt người khác hoặc ít dùng cử chỉ để giao tiếp, bạn nên đánh giá sớm. Với trẻ nhỏ, sớm một chút thường đồng nghĩa với nhiều lựa chọn hơn.
Khi chọn cơ sở, hãy hỏi kỹ về đội ngũ chuyên gia đánh giá và quy trình làm việc. Đừng vội đăng ký chỉ vì quảng cáo hấp dẫn. Một đơn vị đáng tin sẽ giải thích rõ ràng, lắng nghe quan sát của cha mẹ và không hứa chữa khỏi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ có rối loạn giác quan có nhất thiết là tự kỷ không?
Không nhất thiết. Nhiều trẻ có rối loạn giác quan nhưng không mắc tự kỷ. Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia mới có thể kết luận sau khi đánh giá đầy đủ.
Rối loạn giác quan có tự hết khi lớn lên không?
Có trẻ cải thiện theo thời gian, nhưng không phải tất cả. Theo dõi sớm và hỗ trợ đúng cách giúp con dễ thích nghi hơn khi lớn.
Cha mẹ có thể làm gì ngay trong tuần đầu?
Hãy bắt đầu bằng việc ghi chép hành vi của con, giảm kích thích quá mạnh trong nhà và chuẩn bị một góc yên tĩnh. Đừng cố thay đổi quá nhiều thứ cùng lúc, vì con cần thời gian để quen dần.
Giáo viên mầm non cần biết điều gì để hỗ trợ trẻ?
Giáo viên nên biết con nhạy cảm với điều gì, cách báo trước khi chuyển hoạt động và khi nào con cần nghỉ ở góc yên tĩnh. Trao đổi thường xuyên với phụ huynh là điều rất cần thiết.
Làm sao biết một cơ sở trị liệu có uy tín?
Hãy hỏi về chuyên môn của người trực tiếp làm việc với con, quy trình đánh giá ban đầu và cách phối hợp với gia đình. Cơ sở đáng tin sẽ giải thích rõ ràng và không hứa chữa khỏi.
Việc bạn nên làm ngay bây giờ là bắt đầu sổ ghi chép hành vi của con và trao đổi với giáo viên về những tình huống khó. Nếu còn băn khoăn, hãy đưa con đi đánh giá sớm. Bạn cũng có thể đọc thêm về dấu hiệu trẻ sơ sinh có thể bị tự kỷ cần lưu ý để có cái nhìn đầy đủ hơn. Còn nếu bạn đang cần một đơn vị thiết kế website cho dự án riêng, bên mình từng làm việc với công ty thiết kế website MONA và thấy quy trình khá rõ ràng, minh bạch.