Trẻ tự kỷ là sao? Khi con không đáp lại lúc được gọi tên, nhiều cha mẹ thường nghĩ con đang mải chơi. Nhưng nếu sự im lặng ấy kéo dài qua nhiều tháng, bạn sẽ bắt đầu băn khoăn có điều gì chưa ổn. Chính cảm giác này khiến rất nhiều người tìm đến câu hỏi trẻ tự kỷ là sao.
Nói một cách dễ hiểu, tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh, thường được gọi là rối loạn phổ tự kỷ (ASD). Tình trạng này ảnh hưởng đến cách trẻ giao tiếp xã hội, cách trẻ tương tác với môi trường và xuất hiện những sở thích hoặc hành vi lặp lại. Mức độ biểu hiện rất khác nhau ở từng trẻ. Có bé gần như không nói, có bé nói khá sớm nhưng khó hiểu ý người khác, và cũng có bé học rất tốt nhưng lại lúng túng khi chơi cùng bạn bè.
Tự kỷ khác với chậm nói và hướng nội ở chỗ nào
Đây là điểm nhiều cha mẹ dễ nhầm lẫn nhất. Trẻ chậm nói thường vẫn hiểu lời người khác. Con vẫn nhìn vào mắt khi được gọi và vẫn muốn tương tác. Con chỉ bộc lộ bằng lời chậm hơn bạn cùng lứa, nên khi được kích thích đúng cách, con thường tiến bộ khá nhanh.
Trẻ hướng nội thì khác ở một khía cạnh khác. Con vẫn chủ động chơi và quan tâm đến người xung quanh khi đã quen. Con chỉ cần thêm thời gian để mở lòng với người mới. Ngược lại, trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn rõ rệt trong việc duy trì tương tác xã hội và hay có những hành vi lặp lại kéo dài. Khi nhận ra sự khác biệt này, bạn sẽ biết lúc nào nên chủ động đưa con đi khám thay vì chỉ chờ con tự lớn.
Dấu hiệu tự kỷ thay đổi theo từng giai đoạn lớn lên
Dấu hiệu của tự kỷ không giống nhau ở mọi độ tuổi. Vì vậy, bạn cần quan sát đúng giai đoạn. Ở giai đoạn 0 đến 12 tháng, bạn có thể thấy con ít nhìn vào mắt khi được gọi, ít cười đáp lại khi người lớn trêu, và bập bẹ ít hơn so với các bạn cùng tháng tuổi.
Sang giai đoạn 12 đến 24 tháng, một số dấu hiệu rõ hơn có thể xuất hiện. Con không chỉ tay để chia sẻ điều mình thích và không quay lại khi nghe tên mình. Con cũng ít bắt chước những hành động đơn giản như vẫy tay hay đưa cốc lên uống. Đây đều là kỹ năng nền tảng cho giao tiếp, nên khi thiếu, cha mẹ nên để ý kỹ hơn.
- Từ 2 tuổi trở lên, con có thể nhại lại lời người khác một cách máy móc, không dùng lời để diễn đạt nhu cầu.
- Con hay xếp đồ vật thành hàng hoặc quay một món đồ liên tục trong thời gian dài.
- Con nhạy cảm quá mức với âm thanh lớn, ánh sáng mạnh hoặc một số chất liệu quần áo.
- Con khó chịu rõ rệt khi lịch sinh hoạt hoặc đồ vật quen thuộc bị thay đổi.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ để kết luận bất cứ điều gì. Điều đáng lo là khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, kéo dài qua thời gian và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày của con.
Một ngày bình thường của trẻ tự kỷ trông ra sao
Chúng tôi từng gặp không ít tình huống quen thuộc như thế này. Có một bé ba tuổi chỉ thích xếp các chiếc xe đồ chơi thành một hàng thẳng tắp. Chỉ cần ai đó đổi vị trí một chiếc xe, bé sẽ khóc rất to và phải đến khi được xếp lại đúng thứ tự thì mới dịu xuống. Với người lớn, chuyện này có thể trông như việc nhỏ. Nhưng với con, sự thay đổi đó thật sự khiến con khó chịu và mất cảm giác an toàn.
Một bé năm tuổi khác lại nhớ rất giỏi lịch chiếu phim và các đoạn quảng cáo đã xem, thậm chí đọc lại gần như nguyên văn. Thế nhưng con không biết cách hỏi bạn có muốn chơi cùng không. Trí nhớ tốt và khả năng giao tiếp xã hội không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Điều này khiến nhiều cha mẹ bối rối khi thấy con giỏi ở chỗ này nhưng lại chậm ở chỗ khác.
Cũng có những bé từ chối ăn khi thức ăn có màu lạ hoặc kết cấu khác đi, dù con đang rất đói. Đây là phản ứng thật của một hệ thần kinh nhạy cảm với cảm giác, chứ không phải con cố tình bướng bỉnh. Khi hiểu được điều đó, cha mẹ sẽ kiên nhẫn hơn trong những bữa ăn và cùng con giảm dần sự căng thẳng.
Nguyên nhân tự kỷ và những hiểu lầm cần gỡ bỏ
Cho đến nay, khoa học chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây ra tự kỷ. Các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền và sự khác biệt trong quá trình phát triển thần kinh đóng vai trò quan trọng. Tự kỷ không phải do lỗi của cha mẹ, cũng không phải do cách nuôi dạy của bất kỳ ai.
Bên cạnh đó, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy vắc xin hay một kiểu nuôi dạy đơn thuần gây ra tự kỷ. Bạn nên thận trọng với những lời quảng cáo hứa hẹn chữa khỏi hoàn toàn bằng thực phẩm chức năng hay liệu pháp chưa được kiểm chứng. Những thứ đó thường khiến gia đình tốn kém và bỏ lỡ khoảng thời gian can thiệp quý giá nhất của trẻ.
Ưu điểm và thách thức khi đồng hành cùng trẻ tự kỷ
Nhiều trẻ tự kỷ có trí nhớ rất tốt, chú ý đến những chi tiết mà người khác dễ bỏ qua, và kiên trì đáng nể với những việc con yêu thích. Đây là thế mạnh đáng trân trọng. Nếu được phát huy đúng cách, chúng có thể trở thành nền tảng cho sự phát triển của con trong tương lai.
Thách thức cũng rất thật. Con có thể khó diễn đạt nhu cầu, dễ bị quá tải khi môi trường quá ồn ào, và khó thích nghi khi lịch trình thay đổi đột ngột. Cha mẹ cần cân bằng giữa việc phát huy thế mạnh và hỗ trợ những điểm còn yếu. Nếu chỉ tập trung vào điều con chưa làm được, gia đình sẽ dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi và thất vọng.
Cách cha mẹ đồng hành cùng trẻ tự kỷ ngay tại nhà
Khi giao tiếp với con, hãy dùng câu ngắn và rõ ràng. Kết hợp lời nói với hình ảnh hoặc cử chỉ sẽ giúp con dễ hiểu hơn. Thay vì nói “con dọn đồ chơi lại đi”, bạn có thể vừa nói vừa chỉ vào chiếc hộp đồ chơi, hoặc cầm tay con đặt từng món vào đúng chỗ. Cách làm này giúp con nắm được yêu cầu mà không phải đoán già đoán non.
Lịch sinh hoạt đều đặn là điểm tựa quan trọng với nhiều trẻ. Khi có thay đổi, hãy báo trước để con có thời gian làm quen, chẳng hạn nói trước vài phút rằng sắp đến giờ đi ngủ. Khi con làm được một việc tích cực, hãy khen ngợi cụ thể ngay lúc đó, ví dụ “con đã tự xếp giày vào kệ rồi, giỏi quá”. Lời khen cụ thể giúp con hiểu chính xác điều mình làm đúng và có động lực lặp lại.
Phối hợp với trường học và các chuyên gia
Hãy trao đổi với giáo viên về nhu cầu của con và những dấu hiệu cho thấy con đang quá tải. Ví dụ, con bịt tai khi lớp ồn hay thu mình khi có hoạt động tập thể. Khi thầy cô được biết trước, họ có thể điều chỉnh chỗ ngồi, nhịp hoạt động và cách giao tiếp trong lớp.
Đừng ngại tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa, chuyên viên tâm lý hoặc chuyên viên trị liệu ngôn ngữ để được đánh giá đúng và toàn diện. Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm về các hướng hỗ trợ tại MONA Media. Với thông tin mang tính chính thống, nên tham khảo tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới về rối loạn phổ tự kỷ. Nếu muốn phân biệt thêm với các dấu hiệu phát triển khác, bạn có thể đọc bài trẻ chậm nói đơn thuần: biểu hiện và cách đồng hành.
Khi nào nên đi khám để được đánh giá
Bạn nên cân nhắc đưa con đi khám nếu trẻ chưa biết gọi tên mình đến 12 tháng tuổi, hoặc chưa nói được từ đơn khi đã 16 tháng. Nếu trẻ mất những kỹ năng đã có trước đó ở bất kỳ độ tuổi nào, đây là tín hiệu cần đi khám ngay, không nên chờ đợi.
Nếu bạn thấy lo lắng kéo dài về giao tiếp hay hành vi của con, đừng trì hoãn. Đánh giá sớm không có nghĩa là gán nhãn cho con, mà là giúp con được hỗ trợ đúng lúc, đúng nhu cầu. Bạn cũng có thể tìm đọc thêm rối loạn phổ tự kỷ: mức độ, dấu hiệu và hỗ trợ để hiểu rõ hơn trước khi đến gặp chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp về trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ có chữa khỏi được không?
Hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn cho tự kỷ. Tuy nhiên, can thiệp sớm và đúng cách giúp nhiều trẻ tiến bộ rõ rệt về giao tiếp, kỹ năng sống và khả năng thích nghi với môi trường.
Tự kỷ có di truyền không?
Yếu tố di truyền có vai trò nhất định, nhưng không phải cứ có người thân bị tự kỷ thì con sẽ bị. Việc đánh giá cần được thực hiện bởi chuyên gia có chuyên môn.
Bao nhiêu tuổi nên đi kiểm tra nếu nghi ngờ?
Bạn không cần chờ đến khi con lớn hơn. Nếu có băn khoăn từ sớm, hãy đi kiểm tra ngay, vì can thiệp càng sớm thì hiệu quả thường càng tốt.
Can thiệp sớm bằng cách nào là hiệu quả nhất?
Không có một phương pháp nào phù hợp cho tất cả trẻ. Chương trình thường được thiết kế dựa trên nhu cầu riêng của từng trẻ, kết hợp trị liệu, rèn luyện kỹ năng và sự đồng hành bền bỉ của gia đình.
Cha mẹ có nên so sánh con với bạn cùng lứa không?
Nên hạn chế việc này. Mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng. So sánh chỉ khiến cha mẹ thêm áp lực, trong khi điều con cần nhất là được chấp nhận, lắng nghe và hỗ trợ đúng cách.