Cách chữa tăng động giảm chú ý: không có phép màu, chỉ có can thiệp nhiều tầng
Cách chữa tăng động giảm chú ý thường là câu hỏi đầu tiên khi cha mẹ bắt đầu nhận ra con mình khác biệt. Chúng tôi hiểu cảm giác ấy. Trong quá trình làm việc với các gia đình, chúng tôi gặp rất nhiều phụ huynh lo lắng, mong tìm được một giải pháp nhanh. Nhưng phải nói thật, không có mẹo nào giúp trẻ hết hẳn chỉ sau một đêm.
Tăng động giảm chú ý, hay còn gọi là ADHD, khiến trẻ khó duy trì sự tập trung. Con thường bốc đồng, nói hoặc làm trước khi nghĩ. Dường như bên trong con có một động cơ chạy liên tục. Những đặc điểm này ảnh hưởng đến việc học, cách con kết bạn và cả cảm giác tự tin của con.
Theo kinh nghiệm của đội ngũ chúng tôi, hướng xử lý hiệu quả nằm ở sự kết hợp nhiều lớp. Đó là đánh giá chuyên môn, điều chỉnh môi trường quanh con, rèn kỹ năng tự quản lý và phối hợp đều đặn với thầy cô. Bạn nên bắt đầu bằng việc quan sát có hệ thống. Đừng vội tự kết luận hay tự điều trị khi chưa có đủ thông tin.
Bước 1: Ghi lại hành vi của con trong hai tuần
Đây là bước nhiều gia đình bỏ qua, nhưng với chúng tôi, nó lại quan trọng nhất. Khi cha mẹ chỉ nhận xét chung chung kiểu “con lúc nào cũng nghịch”, rất khó xác định cần sửa điều gì. Ghi lại từng tình huống cụ thể sẽ cho bạn một bức tranh rõ ràng hơn nhiều.
Bạn có thể ghi theo khung “khi nào, ở đâu, chuyện gì xảy ra”. Chẳng hạn, con bỏ dở bài tập sau khoảng năm phút. Hoặc mỗi sáng con quên sách vở dù đã nhắc nhiều lần. Có khi chỉ là con đứng dậy đi lòng vòng mỗi khi phải chờ lâu. Sau hai tuần, các hành vi lặp lại và thời điểm chúng xuất hiện trong ngày sẽ hiện ra khá rõ.
Loại trừ các nguyên nhân khác trước khi kết luận
Nhiều biểu hiện bên ngoài trông rất giống tăng động giảm chú ý nhưng gốc rễ lại khác. Trẻ thiếu ngủ cũng có thể cáu gắt và mất tập trung y như vậy. Trẻ đang lo âu, gặp khó khăn trong học tập, hoặc có thị lực và thính lực kém cũng có thể cho biểu hiện tương tự.
Vì vậy, bạn nên đưa con đến cơ sở y tế hoặc bộ phận tâm lý học đường có chuyên môn để được sàng lọc bài bản. Hãy tránh tự mua thuốc hay làm theo các “liệu pháp” chưa được kiểm chứng trên mạng. Làm vậy có thể che mất nguyên nhân thật và khiến con chịu thêm rủi ro không cần thiết. Chúng tôi từng gặp một gia đình thử khá nhiều cách tự phát trong gần một năm, cuối cùng vẫn phải quay lại bước đánh giá ban đầu.
Sắp xếp lại không gian học tập và sinh hoạt
Trẻ có xu hướng tăng động rất dễ bị phân tâm bởi môi trường xung quanh. Một chiếc bàn học bừa bộn, điện thoại đặt cạnh tay hay tivi đang bật đều kéo sự chú ý của con đi nơi khác. Hãy dọn bàn gọn gàng, chỉ để lại những thứ con thật sự cần. Tắt các thiết bị gây xao nhãng khi con làm bài là việc đơn giản nhưng hiệu quả rõ rệt.
Bạn cũng nên chia bài tập thành các đoạn khoảng mười đến mười lăm phút, xen kẽ những khoảng nghỉ ngắn. Nghe có vẻ vụn vặt, nhưng với trẻ, một đoạn việc vừa sức giữ được sự tập trung tốt hơn một khối việc dài. Thời gian biểu bằng hình ảnh dán ở nơi con hay nhìn thấy, như tường phòng khách hay cánh tủ lạnh, cũng giúp con nhớ nhịp sinh hoạt mà không cần nhắc đi nhắc lại.
Dạy con tự quản lý bằng mục tiêu nhỏ và khen đúng lúc
Kỹ năng tự quản lý không tự nhiên mà có. Con cần được tập dần, và cách đơn giản nhất là đặt mục tiêu nhỏ, cụ thể cho mỗi ngày. Ví dụ “hoàn thành hai bài toán trước bảy giờ tối”. Mục tiêu càng rõ ràng, con càng hiểu mình đang làm gì và khi nào thì xong.
Khi con làm đúng, hãy khen ngay và nói rõ con đã làm điều gì tốt. Lời khen chung chung như “con giỏi quá” khiến con chưa biết mình giỏi ở điểm nào. Còn khi bạn nói “con ngồi yên làm xong hai bài toán rồi”, con sẽ hiểu chính xác hành vi nào được ghi nhận và muốn lặp lại.
Một lỗi chúng tôi gặp khá thường xuyên là cha mẹ đặt quá nhiều mục tiêu cùng lúc. Con nhận về một danh sách dài, thấy nản ngay rồi buông xuôi. Hãy bắt đầu chỉ với một hoặc hai mục tiêu, khi con quen rồi mới thêm dần.
Xử lý khi con bốc đồng hay cáu gắt
Khi con bùng nổ cảm xúc hay hành động bốc đồng, điều con cần nhất là sự rõ ràng. Hãy đặt vài quy tắc ngắn, dễ nhớ và chỉ nhắc lại đúng một lần. Nếu con vẫn làm trái, áp dụng hậu quả bạn đã báo trước từ đầu. Sự nhất quán giúp con hiểu thế giới xung quanh vận hành theo cách nào.
Song song đó, hãy dạy con cách dừng lại. Hít một hơi thật sâu, gọi tên cảm xúc của mình, chẳng hạn “con đang bực”, rồi mới làm tiếp. Kỹ năng này cần nhiều tuần luyện tập, không phải một buổi là xong. Đừng nản nếu tuần đầu con vẫn bùng nổ như cũ.
Một điều cha mẹ hay vấp là thay đổi quy định theo tâm trạng của ngày hôm đó. Hôm vui thì bỏ qua, hôm mệt thì phạt nặng. Con sẽ không biết phải làm gì để được chấp nhận, và cảm giác bất an ấy lại khiến hành vi tệ đi.
Phối hợp với giáo viên và nhà trường
Con không chỉ sống ở nhà. Phần lớn thời gian trong ngày, con ở trường với thầy cô và bạn bè. Vì vậy, bạn nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm về những cách đang áp dụng ở nhà để hai bên cùng đi theo một hướng. Khi thầy cô và gia đình nói cùng một ngôn ngữ, con sẽ bớt bối rối hơn nhiều.
Nếu cần, bạn có thể đề nghị xếp chỗ ngồi gần bàn giáo viên và chia nhỏ yêu cầu bài tập. Việc theo dõi tiến triển nên làm đều đặn qua sổ liên lạc hoặc các buổi họp định kỳ, để cả nhà và trường cùng nhìn thấy con đang tiến đến đâu.
Gợi ý theo dõi tiến triển
Bạn không cần theo dõi quá nhiều thứ cùng lúc. Chọn ba đến bốn hành vi quan trọng nhất là đủ, chẳng hạn mức độ hoàn thành bài tập mỗi ngày, số lần quên đồ dùng trong tuần, và số lần cáu gắt cùng tình huống kích hoạt. Ghi chép đơn giản trên một tờ giấy dán cạnh bàn học là đã đủ dùng.
Các con số này không dùng để so sánh con với bạn bè. Mục đích là để bạn thấy con đang tiến bộ so với chính con của hai tuần trước, từ đó điều chỉnh cách làm cho phù hợp.
Những sai lầm thường gặp khi tìm cách chữa tăng động giảm chú ý
Sai lầm đầu tiên là kỳ vọng hành vi thay đổi chỉ sau vài ngày. Trong thực tế, cải thiện thường cần vài tuần đến vài tháng, và sẽ có lúc thụt lùi. Thụt lùi không đồng nghĩa với việc bạn đã làm sai, đó là một phần bình thường của quá trình.
Sai lầm thứ hai là chỉ trách mắng mà không dạy kỹ năng thay thế. Con biết điều mình không nên làm nhưng chưa biết nên làm gì thay vào đó. Hãy luôn kèm theo một hành vi tốt để con có hướng đi cụ thể.
- Kỳ vọng thay đổi quá nhanh, dẫn đến nản lòng.
- Chỉ phạt mà không dạy cách làm đúng.
- So sánh con với anh chị em hoặc bạn cùng lớp.
Khi nào cần đưa con đi khám ngay
Có những dấu hiệu bạn không nên chờ thêm. Nếu hành vi của con đe dọa an toàn của chính con hoặc người xung quanh, hãy đưa con đi khám ngay. Tương tự, khi con sa sút rõ rệt trong học tập, bị bạn bè cô lập, hoặc có biểu hiện lo âu và buồn kéo dài, đừng để muộn. Trẻ được đánh giá và hỗ trợ sớm thường có nhiều lựa chọn hơn.
Đi khám không có nghĩa là dán nhãn cho con. Đó là cách để biết con đang cần gì và được hướng dẫn đúng đắn sớm nhất có thể. Bạn có thể tham khảo thêm về dấu hiệu và hướng hỗ trợ tăng động giảm chú ý ở trẻ để chuẩn bị tốt hơn trước buổi khám. Nếu con còn chậm nói kèm theo, bạn cũng nên đọc về nguyên nhân và hướng hỗ trợ khi trẻ chậm nói. Với những ai muốn tìm hiểu thêm về The MONA, bạn có thể xem qua như một nguồn tham khảo bổ sung, nhưng quyết định chuyên môn vẫn nên dựa trên đánh giá của chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp về tăng động giảm chú ý
Tăng động giảm chú ý có tự khỏi khi lớn không?
Một số trẻ có triệu chứng nhẹ dần khi lớn lên, nhưng không phải trường hợp nào cũng vậy. Nhiều người trưởng thành vẫn cần hỗ trợ trong việc tổ chức công việc và kiểm soát cảm xúc. Vì thế, bạn không nên dựa vào hy vọng tự khỏi để bỏ qua can thiệp sớm.
Có cần dùng thuốc để điều trị không?
Việc có dùng thuốc hay không do bác sĩ chuyên khoa quyết định sau khi đánh giá đầy đủ. Không phải trẻ nào cũng cần thuốc. Cha mẹ nên trao đổi kỹ với bác sĩ về lợi ích, tác dụng phụ và cách theo dõi trước khi quyết định.
Cha mẹ có thể làm gì ngay tại nhà trong tuần này?
Bạn có thể bắt đầu bằng việc ghi lại hành vi của con, dọn gọn bàn học và chia bài tập thành các đoạn ngắn. Chọn một mục tiêu nhỏ mỗi ngày và khen con đúng lúc. Những việc này không tốn kém, và chúng tạo nền tảng cho mọi can thiệp về sau.
Làm sao biết con cần đi khám chuyên khoa?
Hãy nhìn vào mức độ ảnh hưởng. Nếu hành vi khiến con khó khăn trong học tập, quan hệ và sinh hoạt hằng ngày kéo dài nhiều tháng, hoặc có nguy cơ gây tổn thương, bạn nên đi khám. Khi còn phân vân, cứ đi kiểm tra cho an tâm.