Có phụ huynh từng kể với chúng tôi thế này: con đã được nhắc đến lần thứ năm mà vẫn chưa mở sách. Nghe xong, chúng tôi hiểu ngay đây không hẳn là chuyện con lười. Đó có thể là dấu hiệu con chưa hình thành tự giác kỷ luật. Nói gọn lại, tự giác kỷ luật là làm đúng việc cần làm mà không cần ai đứng cạnh giám sát hay nhắc nhở. Đây là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng khác, nó có thể được rèn luyện từng ngày.
Nhiều người nhầm tự giác với việc chịu khó nghe lời người lớn. Thực ra hai thứ khác nhau khá nhiều. Người bị ép làm việc thường chỉ chờ hết giờ, hoặc chờ người lớn quay đi là buông xuôi. Người có tự giác hiểu vì sao mình phải làm, nên vẫn làm kể cả khi không ai nhìn. Sự khác biệt nằm ở động lực bên trong, không nằm ở số lần bị nhắc.
Vì sao điều này quan trọng? Với học sinh và sinh viên, tự giác quyết định khả năng tự học khi thầy cô không còn kèm từng bước. Với người đi làm, nó giúp họ hoàn thành công việc mà không cần cấp trên đi theo sát. Có thể nói đây là nền tảng để một người trưởng thành đứng vững bằng đôi chân của chính mình.
Vì sao nhiều trẻ và người lớn thiếu tự giác?
Trong quá trình làm việc với phụ huynh, chúng tôi nhận thấy nguyên nhân thường nằm ở môi trường quanh đứa trẻ. Khi lúc nào cũng có người nhắc, có người làm hộ, đứa trẻ sẽ không có lý do để tự bắt đầu. Điều này rất tự nhiên. Con không lười, con chỉ chưa có cơ hội tập làm việc một mình.
Có một gia đình chúng tôi từng đồng hành, bé lớp 3 mỗi lần viết bài đều chờ mẹ ngồi xuống cạnh mới chịu cầm bút. Khi mẹ thử lùi ra xa và chỉ hỏi con đã làm được đến đâu, bé mất gần một tuần để quen. Sau đó, bé đã tự mở vở mà không cần ai gọi.
Nguyên nhân thứ hai là mục tiêu không rõ ràng. Một đứa trẻ được bảo “làm bài đi” sẽ thấy việc đó vô nghĩa. Nhưng nếu con hiểu rằng học xong sẽ có thời gian chơi cùng bạn, việc học bỗng có ý nghĩa hơn với con. Người lớn cũng vậy, cần biết việc mình làm phục vụ điều gì thì mới bền bỉ được.
Thường thì ba yếu tố sau đứng cùng nhau:
- Quen được nhắc nhở và được làm thay, nên chưa có thói quen chủ động.
- Mục tiêu mơ hồ, việc làm không gắn với lợi ích của chính bản thân.
- Môi trường thiếu cấu trúc, nhiều cám dỗ như điện thoại và trò chơi.
Người lớn cũng không khác là bao. Một người làm việc tại nhà mà không có giờ giấc rõ ràng rất dễ trôi cả ngày mà chẳng xong việc gì. Môi trường đã quyết định phần lớn chuyện tự giác.
Nhận ra đâu là tự giác, đâu là thiếu tự giác
Dấu hiệu dễ thấy nhất nằm ở cách bắt đầu công việc. Người tự giác thường mở việc ra làm mà không chờ ai gọi. Người thiếu tự giác hay trì hoãn, loay hoay rất lâu, dọn bàn này rồi lại đứng dậy lấy nước, trước khi thực sự đụng vào việc chính. Bạn chỉ cần quan sát vài buổi tối là sẽ thấy rõ khác biệt.
Một dấu hiệu khác là cách xử lý sau khi làm xong. Người có tự giác vẫn tự đọc lại bài của mình và sửa lỗi trước khi nộp. Còn người chưa có tự giác thường chỉ làm cho xong, và chỉ sửa khi có người chỉ ra.
Cần lưu ý, chậm chạp không đồng nghĩa với thiếu tự giác. Có trẻ tính cách trầm, làm việc chậm nhưng rất cẩn thận. Có trẻ gặp khó khăn về chú ý hoặc một số vấn đề phát triển khiến việc khởi động trở nên rất khó khăn. Trong những trường hợp đó, bạn nên trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia thay vì chỉ trách con.
Một tình huống thật: con lớp 8 và chiếc điện thoại
Có một gia đình kể với chúng tôi về cậu con trai học lớp 8. Mỗi tối đi học về, cậu bé vào phòng rồi mở điện thoại. Đến khuya mới nhớ ra bài chưa làm, và cả nhà lại căng thẳng theo.
Thay vì tiếp tục nhắc, người mẹ ngồi cùng con lập một danh sách việc và khung giờ cố định. Cậu bé tự chọn thứ tự làm bài. Điện thoại được để ở phòng khách trong giờ học. Điều quan trọng nhất là bố mẹ không kiểm tra từng dòng, chỉ hỏi con hôm nay đã xong những gì.
Sau bốn tuần, số lần phải nhắc giảm rõ rệt. Cậu bé không hoàn hảo. Có hôm vẫn trễ, có hôm vẫn lướt điện thoại quá lâu. Nhưng con đã bắt đầu tự mở sách trước khi bị gọi, và đó chính là dấu hiệu tự giác đang hình thành.
Ưu điểm và rủi ro khi rèn tự giác
Khi rèn đúng cách, trẻ có thêm khả năng tự học và bớt căng thẳng, vì không phải sống dưới sự giám sát liên tục. Đến lúc vào đại học hay đi làm, các em cũng chuẩn bị vững vàng hơn rất nhiều.
Nhưng mặt trái cũng cần được nhìn nhận. Ép quá mức rất dễ gây phản ứng chống đối. Có em càng bị kiểm soát lại càng làm ngược lại, như một cách chứng minh rằng mình có quyền quyết định. Áp lực kéo dài cũng khiến trẻ kiệt sức, và khi đó tự giác không còn được nuôi dưỡng mà chỉ còn là sự cam chịu.
Cách cân bằng mà chúng tôi hay khuyên là để trẻ tự chọn một phần việc, và chấp nhận hậu quả nhẹ khi quên. Nếu con quên mang vở, con tự xin lỗi cô giáo, đó là một bài học thật hơn cả chục lời nhắc.
Năm cách rèn tự giác mỗi ngày
Trước hết là đặt mục tiêu nhỏ, cụ thể và đo đếm được. Thay vì nói “học chăm hơn”, hãy đổi thành “làm xong hai trang toán trước bữa tối”. Mục tiêu càng rõ, con càng biết mình đang đi đến đâu.
Thứ hai là dùng lịch trình trực quan. Một tờ bảng dán tường với các ô đánh dấu, hoặc một ứng dụng nhắc việc, giúp con thấy tiến độ của mình bằng mắt. Cảm giác được đánh dấu xong một việc là phần thưởng tinh thần rất hiệu quả với trẻ nhỏ.
Thứ ba là khen đúng lúc và đúng việc. Khen nỗ lực cụ thể như “hôm nay con mở sách sớm hơn hôm qua” có tác dụng tốt hơn nhiều so với những phần thưởng vật chất liên tục.
Thứ tư là tạo một góc học không có điện thoại. Chỉ cần tách thiết bị ra khỏi bàn học, nhiều trẻ đã giảm đi rất nhiều cám dỗ.
Và có lẽ quan trọng nhất là người lớn làm gương. Con nhìn bố mẹ đọc sách, dọn việc đúng giờ sẽ học theo dễ hơn nhiều so với việc nghe bố mẹ giảng giải.
Tự giác khác kỷ luật áp đặt ở đâu?
Hai cách này nhìn bề ngoài có thể giống nhau, nhưng bên trong rất khác. Kỷ luật áp đặt thường dựa vào giám sát cùng phần thưởng hoặc hình phạt, nên hiệu quả chỉ kéo dài khi có người theo dõi. Tự giác dựa trên sự hiểu và mong muốn của chính người làm, nên bền hơn nhiều, dù lúc đầu có thể chậm hơn.
Vì vậy, với những việc an toàn hoặc có quy định rõ ràng như giờ ngủ hay vệ sinh cá nhân, bạn nên đặt yêu cầu rõ ràng ngay từ đầu. Còn với việc học, sở thích hay cách sắp xếp đồ đạc, hãy để con được quyền tự quyết để động lực thật sự hình thành. Bạn có thể tham khảo thêm cách giữ nếp ngủ cho trẻ để thấy rõ cách một thói quen nhỏ được hình thành bền vững.
Những sai lầm hay gặp khi dạy tự giác
Sai lầm đầu tiên là kiểm soát từng chi tiết. Khi người lớn làm hộ mọi thứ, con không còn cơ hội tự làm và tự chịu trách nhiệm cho việc của mình.
Sai lầm thứ hai là chỉ trích thay vì hướng dẫn. Câu “sao con lúc nào cũng chậm vậy” không dạy con điều gì cả. Thay vào đó, hãy hỏi con đang vướng ở đâu, rồi cùng con tìm cách làm nhanh hơn.
Sai lầm thứ ba là kỳ vọng thay đổi ngay sau một tuần. Thói quen mới cần thời gian để hình thành, thường là vài tuần đến vài tháng tùy từng đứa trẻ. Có những ngày tụt lại là chuyện bình thường, không phải thất bại. Chúng tôi luôn nhắc phụ huynh điều này, vì nếu nóng vội, người lớn dễ bỏ cuộc giữa chừng.
Dấu hiệu tiến bộ và lúc nào nên tìm chuyên gia
Trong khoảng hai đến ba tháng, bạn có thể thấy các tín hiệu tích cực: con tự bắt đầu việc, tự nhắc lại việc đã làm, hoặc biết tự sửa khi sai. Đó là những dấu hiệu cho thấy bạn đang đi đúng hướng.
Nếu sau thời gian đó con vẫn không khởi động được việc, thường xuyên bỏ dở kèm theo lo âu, buồn bã hoặc các biểu hiện bất thường khác, bạn nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên gia tâm lý giáo dục. Nhờ người có chuyên môn sớm luôn tốt hơn là tự xoay xở trong im lặng. Bạn cũng có thể đọc thêm bài viết về nguyên nhân con không tập trung, học trước quên sau để hiểu rõ hơn về những yếu tố ảnh hưởng đến việc học.
Ngoài ra, nếu con khó tập trung kéo dài kèm theo các dấu hiệu về áp lực học tập, bạn có thể tham khảo thêm dấu hiệu con bị áp lực học tập mà cha mẹ thường bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Tự giác kỷ luật có phải là bẩm sinh không?
Không hẳn. Mỗi đứa trẻ có khí chất khác nhau nên việc khởi động có thể dễ hay khó hơn. Nhưng tự giác vẫn là kỹ năng có thể rèn luyện thông qua môi trường và cách người lớn đồng hành.
Bao lâu thì hình thành được thói quen tự giác?
Thường cần vài tuần để một việc trở thành thói quen ổn định, và vài tháng để áp dụng cho nhiều việc khác nhau. Sự kiên nhẫn là yếu tố then chốt.
Người lớn đã đi làm có cần rèn tự giác không?
Có. Nhiều người lớn vẫn trì hoãn, nhất là khi làm việc tại nhà. Các cách như đặt mục tiêu nhỏ, tách điện thoại khỏi việc và tự kiểm tra tiến độ đều rất hữu ích cho họ.
Thiếu tự giác có phải là dấu hiệu của bệnh lý không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Thiếu tự giác thường xuất phát từ thói quen và môi trường. Tuy nhiên, nếu đi kèm khó tập trung kéo dài hoặc khó khởi động việc dù rất muốn làm, bạn nên đưa trẻ đi thăm khám để được đánh giá đúng.