Nhiều cha mẹ thấy con cáu gắt rồi vội kết luận con hư. Nhưng phần lớn thời gian, con đơn giản là chưa có từ để gọi cảm giác đang dâng lên trong người. Thiếu từ, con chỉ còn cách gào thét, đánh bạn hay khóc thật to. Vì vậy, dạy con nói về cảm xúc thực ra là trao cho con những từ ấy, từng chút một, ngay trong sinh hoạt hằng ngày.
Trẻ chưa nói được cảm xúc, không hẳn vì con ít nói
Đội ngũ chúng tôi đã nghe rất nhiều gia đình kể lại cùng một chuyện. Con bỗng bùng nổ và cả nhà không hiểu vì sao. Khi ngồi lại cùng phụ huynh để nhìn từng tình huống, chúng tôi nhận ra con không hề vô cớ. Con chỉ không biết cảm giác trong người mình có tên gọi.
Tin vui là khi trẻ bắt đầu gọi được cảm xúc, các cơn bùng nổ thường dịu xuống dần. Việc này không diễn ra trong một tuần. Phải đều đặn vài tháng thì cha mẹ mới thấy khác biệt rõ. Con đánh ít hơn, gào ít hơn, và bắt đầu nói ra điều khiến mình khó chịu.
Nói cụ thể hơn, dạy con nói về cảm xúc là gợi ý từ cho con. Bạn đặt tên cho cảm xúc con đang có, rồi lặp lại việc này thật đều. Không cần ngồi học như ở lớp. Việc đó diễn ra ngay lúc trò chuyện, lúc ăn cơm hay lúc chơi đùa.
Vì sao trẻ cần học gọi tên cảm xúc
Vùng não xử lý cảm xúc thường phát triển sớm hơn khả năng kiểm soát. Nói đơn giản, con cảm nhận rất mạnh nhưng chưa có công cụ để điều chỉnh. Lúc ấy, người lớn đứng cạnh và gọi tên hộ con là cách hỗ trợ hiệu quả nhất.
Khi con biết nói “con đang giận”, con dần ít dùng đến la hét hay đánh bạn để báo hiệu. Lời nói thay thế hành vi, giống như một chiếc van xả nhỏ. Van xả ấy không làm cảm xúc biến mất, chỉ giúp con có lối thoát an toàn hơn.
Gọi tên cảm xúc còn giúp cha mẹ hiểu đúng nhu cầu của con thay vì phải đoán mò. Đoán sai thì cả hai bên đều mệt, và con càng khó tự điều chỉnh bản thân.
Bắt đầu từ bộ từ vựng cảm xúc theo tuổi
Bạn không cần dạy hết mọi cảm xúc trong một lần. Hãy bắt đầu bằng vài từ đơn giản, hợp với độ tuổi của con. Với trẻ từ 2 đến 4 tuổi, nên bắt đầu với vui, buồn, giận, sợ và mệt, vì đây là những cảm xúc con gặp nhiều nhất mỗi ngày.
Trẻ từ 5 đến 7 tuổi có thể nghe thêm các từ như thất vọng, lo lắng, ghen tị, tự hào hay ngại ngùng. Sang giai đoạn 8 đến 12 tuổi, con cần những từ tinh tế hơn như tủi thân, áp lực, xấu hổ hay chán nản. Khi vốn từ theo kịp độ tuổi, con sẽ diễn đạt chính xác hơn điều mình trải qua.
Đội ngũ chúng tôi thường khuyên cha mẹ dán một bảng khuôn mặt cảm xúc ở góc nhà, ngang tầm mắt con. Khi con chưa nói được thành lời, chỉ cần chỉ vào một khuôn mặt là đủ để bạn mở đầu câu chuyện.
Trò chơi giúp con gọi tên cảm xúc
Trò chơi là cách tự nhiên nhất để trẻ luyện từ ngữ. Con học khi đang vui, nên không cảm thấy bị ép học, và chính vì vậy mà tiếp thu nhanh hơn nhiều.
Trò “Hôm nay con giống thời tiết nào” rất dễ chơi. Nắng tương ứng với vui, mưa với buồn, bão với giận dữ, sương mù với lo lắng. Mỗi tối con chọn một loại thời tiết cho ngày của mình và kể vì sao con chọn như vậy. Có bé chọn bão chỉ vì bạn giành mất xe đạp chơi, và chính câu chuyện ấy giúp cha mẹ biết con đang gặp khó ở đâu.
Trò “Hộp cảm xúc” cũng được nhiều gia đình yêu thích. Bạn bỏ các thẻ hình khuôn mặt vào một chiếc hộp. Con rút một thẻ rồi kể lại chuyện liên quan đến cảm xúc trên thẻ đó. Có bé kể về chú chó nhà hàng xóm, có bé kể về lần bị cô nhắc nhở ở lớp. Những câu chuyện nhỏ ấy là chất liệu quý để cha mẹ hiểu con.
Đóng vai lại tình huống là trò nhiều con thích nhất. Cha mẹ cố tình diễn sai, chẳng hạn giành đồ chơi của con, rồi hỏi con nhân vật đang cảm thấy thế nào. Khi con đoán đúng, nghĩa là con đã thực sự hiểu.
Có một lưu ý quan trọng: hãy chơi ngắn, khoảng 5 đến 10 phút, nhưng chơi thường xuyên. Một buổi quá dài dễ làm con mệt và chán, khiến con mất hứng ngay từ đầu.
Câu hỏi mở giúp con kể về cảm xúc
Câu hỏi “hôm nay có vui không?” rất dễ nhận lại chữ “có” hoặc “không” rồi câu chuyện khép lại. Thử đổi sang câu hỏi cụ thể hơn, chẳng hạn “hôm nay có lúc nào con thấy nhột nhạt không?”. Câu hỏi này cho con một điểm bắt đầu để kể.
Hỏi về cơ thể cũng rất hiệu quả. Khi bạn hỏi “lúc đó bụng con thế nào, tay con ra sao?”, con được giúp nối cảm giác trong người với một cái tên. Từ đó con dần hiểu rằng cảm xúc có biểu hiện ngay trên cơ thể mình.
Sau khi con kể xong, hãy phản hồi bằng một câu gọi tên. Ví dụ, “Nghe như con đang thất vọng, đúng không?”. Con biết mình được lắng nghe, và từ mới được lặp lại một cách tự nhiên, không gượng ép.
Phản ứng của cha mẹ khi con bộc lộ cảm xúc mạnh
Đây là phần nhiều cha mẹ làm chưa đúng nhất. Khi con khóc vì bị lấy mất đồ, phản xạ thường là nói “thôi, đừng khóc nữa”. Nhưng câu ấy dạy con giấu cảm xúc, chứ không dạy con gọi tên nó.
Hãy công nhận cảm xúc của con trước khi bàn chuyện đúng sai. Ví dụ, “Con giận vì em lấy đồ của con, mẹ hiểu mà.” Khi con dịu lại, bạn mới cùng con bàn xem lần sau nên xử lý thế nào.
Tránh những câu cấm đoán như “không được khóc”. Con sẽ học cách che giấu, và điều đó thường khó hơn nhiều so với việc con biết mình đang buồn. Một đứa trẻ giấu cảm xúc dễ bị dồn nén, còn đứa trẻ được gọi tên thì biết cách tìm lối ra cho mình.
Gợi ý trò chơi theo độ tuổi
Bảng dưới đây là gợi ý để cha mẹ bắt đầu. Mỗi con có một nhịp riêng, bạn có thể điều chỉnh cho phù hợp.
| Độ tuổi | Trò chơi gợi ý | Thời lượng | Tần suất |
|---|---|---|---|
| 2-4 tuổi | Thẻ mặt cảm xúc, bắt chước nét mặt | 5 phút | Mỗi ngày |
| 5-7 tuổi | Hộp cảm xúc, thời tiết cảm xúc | 10 phút | 3-4 lần mỗi tuần |
| 8-12 tuổi | Đóng vai tình huống, nhật ký ba dòng | 15 phút | 2-3 lần mỗi tuần |
Quan sát con vẫn là chỉ dẫn tốt nhất. Nếu con thích, bạn có thể tăng dần. Nếu con chán, hãy giảm lại và đổi sang trò khác.
Sai lầm thường gặp khi dạy con gọi tên cảm xúc
Sai lầm đầu tiên là gọi tên quá nhiều cảm xúc cùng lúc. Con sẽ rối và khó phân biệt cảm xúc nào khác cảm xúc nào.
Sai lầm thứ hai là chỉ trò chuyện về cảm xúc khi con đang khóc. Con vui cũng cần được gọi tên. Những lúc con vui thường là lúc con học tốt nhất, vì con đang thoải mái và dễ mở lòng.
Sai lầm cuối cùng là giọng điệu của cha mẹ khi bản thân đang căng thẳng. Trẻ học theo cách người lớn nói năng. Nếu cha mẹ nặng nề mỗi khi giận, con cũng sẽ học theo kiểu đó. Vì vậy, bạn không cần hoàn hảo, nhưng hãy cố gắng nhận ra lúc mình đang quá tải để tạm lùi lại.
Khi nào cần tìm chuyên gia hỗ trợ
Hầu hết trẻ đều có lúc bùng nổ, và điều đó là bình thường. Tuy nhiên, có vài dấu hiệu cha mẹ nên đưa con đi khám sớm. Khi cơn bùng nổ kéo dài trên 30 phút, gây tổn thương cho bản thân hoặc người xung quanh, bạn nên để ý kỹ hơn.
Con né tránh mọi tương tác xã hội, hoặc có biểu hiện lo âu kéo dài dù đã được hỗ trợ đều đặn, đều là tín hiệu đáng lưu tâm. Nếu cha mẹ cảm thấy bất lực sau nhiều tuần kiên trì luyện tập, đó cũng là lúc nên tìm đến người đồng hành chuyên môn.
Bạn không cần tự xoay xở một mình trong những tình huống này. Hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá đúng. Nếu muốn đọc thêm về cách hiểu con mình qua hành vi hằng ngày, bạn có thể xem bài hiểu tính cách con qua cách chơi để có thêm góc nhìn. Với những băn khoăn về chậm nói, bạn cũng có thể tham khảo trẻ chậm nói: nguyên nhân, dấu hiệu và hướng hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì bắt đầu dạy gọi tên cảm xúc?
Bạn có thể bắt đầu từ khoảng 2 tuổi, khi con đã hiểu được vài từ đơn giản. Chỉ cần gọi tên những cảm xúc con đang thể hiện là đủ, không cần đợi con tự nói được trước.
Con chỉ nói “không biết” khi được hỏi cảm thấy sao, phải làm gì?
Đừng ép con trả lời. Thay vào đó, hãy đưa ra lựa chọn đơn giản: “Con đang vui hay đang buồn?” Hoặc dùng bảng hình khuôn mặt để con chỉ. Dần dần con sẽ quen với việc gọi tên.
Có nên dùng thẻ hình hay sách tranh để dạy cảm xúc không?
Nên dùng. Thẻ hình và sách tranh giúp con có điểm tựa khi chưa đủ từ ngữ. Đội ngũ chúng tôi thấy phần lớn trẻ hứng thú hơn khi có hình ảnh cụ thể để nhìn và chỉ vào.
Bao lâu thì thấy con thay đổi cách bộc lộ cảm xúc?
Thường cần vài tuần đến vài tháng luyện tập đều đặn. Mỗi con có một nhịp riêng, nên cha mẹ hãy kiên nhẫn và chú ý đến những tiến bộ nhỏ mỗi ngày.
Cha và mẹ có cách gọi tên cảm xúc khác nhau, có sao không?
Không sao cả. Điều quan trọng là con nhận được thông điệp nhất quán: cảm xúc là bình thường và có thể gọi tên. Cha mẹ có thể dùng cách riêng, miễn là không mâu thuẫn nhau trước mặt con.
Dạy con nói về cảm xúc là việc làm mỗi ngày, không có đích đến cố định. Hãy bắt đầu bằng một trò chơi nhỏ ngay tối nay, và để con dẫn đường.