Trong nhiều năm đồng hành cùng phụ huynh, đội ngũ chúng tôi nhận ra một điều lặp đi lặp lại: có những gia đình chọn ngành cho con, rồi vài năm sau chính con lại tiếc nuối. Chọn ngành nghề cùng con không có nghĩa là quyết định thay con. Đó là cách bạn ngồi cạnh con, gợi mở và lắng nghe để con tự nhìn ra mình đang đứng ở đâu. Trong quá trình ấy, bạn cũng hiểu con hơn rất nhiều. Bài viết này chia sẻ những gì chúng tôi đã đúc kết được từ các buổi trò chuyện với học sinh và phụ huynh.
Vì sao chuyện chọn ngành thường thành cuộc cãi vã
Đến năm lớp 12, gia đình nào cũng có vài buổi tối căng thẳng vì chuyện học ngành gì. Bố mẹ thường nghĩ đến việc con ra trường có kiếm được việc không. Con lại nghĩ đến việc mình có thích làm công việc đó mỗi ngày hay không. Hai góc nhìn này đều có lý do riêng.
Khi hai bên chưa tìm được điểm chung, cuộc trò chuyện rất dễ biến thành tranh cãi. Mỗi bên bảo vệ một quan điểm, và không ai thực sự nghe người kia nói hết câu.
Đội ngũ chúng tôi từng gặp một bạn học sinh bị gia đình ép theo ngành kinh tế, vì chị họ làm ngân hàng với mức lương khá đẹp. Năm đầu, bạn học trong trạng thái uể oải và điểm số tụt dần. Sang năm thứ hai, bạn xin chuyển sang thiết kế đồ họa, và lúc đầu chẳng ai ủng hộ. Hai năm sau, bạn làm việc rất tốt. Bố mẹ bạn thừa nhận rằng mình đã nghĩ chưa đúng.
Chọn ngành cùng con nghĩa là đồng hành và gợi mở, không phải áp đặt. Mục tiêu không phải để con nghe theo ý bạn. Mục tiêu là để con hình dung được bản thân, rồi tự quyết định trên nền tảng hiểu mình.
Những điều cần nắm trước khi bắt đầu trò chuyện
Trước khi hỏi con bất cứ điều gì, bạn nên phân biệt hai khái niệm hay bị nhầm lẫn. Sở thích là điều con yêu thích làm. Thế mạnh là điều con làm tốt và học nhanh hơn người khác.
Một bạn có thể mê chơi game nhưng chưa chắc đã có thế mạnh về lập trình. Ngược lại, có bạn không đặc biệt hứng thú với máy tính, nhưng lại rất giỏi sắp xếp, lập kế hoạch và xử lý số liệu. Vì vậy, đừng vội suy luận từ sở thích sang năng lực.
Giai đoạn từ 15 đến 18 tuổi là lúc con đã đủ khả năng tự phân tích, miễn là được gợi ý đúng cách. Các em bắt đầu nhận ra mình khác bạn bè ở điểm nào. Nếu hỏi quá sớm hoặc quá trực diện, con có thể khép lòng ngay lập tức.
Đội ngũ chúng tôi luôn nhắc phụ huynh một nguyên tắc: lắng nghe nhiều hơn nói, và hỏi trước khi kết luận. Đừng vội nói con nên học gì. Hãy để con nói hết đã.
Hỏi thế nào để con tự nhận ra thế mạnh
Đây là phần quan trọng nhất, vì cách hỏi quyết định con có mở lòng hay không. Một câu hỏi tốt là câu khiến con kể lại trải nghiệm thật của mình, thay vì buộc con phải trả lời đúng hay sai. Khi con thấy mình được lắng nghe, con sẽ sẵn sàng chia sẻ nhiều hơn.
Bạn có thể hỏi về một khoảnh khắc con thấy mình làm việc gì đó một cách tự nhiên, không phải gắng sức. Chẳng hạn: “Lần nào con làm một việc mà thấy nhẹ người, không thấy mệt?” Con thường sẽ kể về một việc rất nhỏ, như giúp bạn bè sửa bài tập hay tự làm một bảng tính cho câu lạc bộ. Những câu chuyện nhỏ ấy thường chứa nhiều thông tin hơn ta tưởng.
Bạn cũng có thể hỏi điều gì khiến con quên thời gian khi làm. Đây là dấu hiệu khá rõ của sự cuốn hút đi kèm năng lực. Khi con kể mình đã ngồi vẽ đến khuya mà không để ý, đó là gợi ý đáng giá hơn bất kỳ bài trắc nghiệm nào.
Một cách khác là hỏi xem bạn bè hay nhờ con việc gì, và con đã giúp thế nào. Những lần bạn nhờ con giảng bài, chụp ảnh cho nhóm hay lên kế hoạch đi chơi đều phản ánh điều người khác nhìn thấy ở con. Đôi khi chính người ngoài nhìn ra thế mạnh của con rõ hơn chúng ta.
Hãy tránh câu hỏi dẫn dắt kiểu “con học ngành này được không?”, vì con sẽ nhận ra ngay ý của bạn. Thử hỏi “con thấy mình hợp với việc gì?” thay thế. Câu này để con tự tìm đáp án.
Quan sát con qua những việc làm hằng ngày
Đôi khi con không nói ra được mình thích gì, nhưng hành động đã nói thay. Bạn nên để ý ba điều: cách con xử lý khi gặp tình huống bất ngờ, những hoạt động con tự nguyện tham gia dù không bắt buộc, và cách con giao tiếp với người khác.
Có con gặp trục trặc sẽ bình tĩnh thử lần lượt từng phương án. Có con thì hoảng và nhờ người khác làm hộ. Cả hai đều là thông tin hữu ích. Mục đích không phải để phán xét, mà để bạn hiểu con đang mạnh ở đâu.
Cách làm việc của mỗi người thường thiên về một trong ba hướng. Có người thiên về con người, thích tổ chức sự kiện, thuyết trình và nhanh làm thân với người mới. Có người thiên về dữ liệu, thích sắp xếp, tìm quy luật và kiên nhẫn với các con số. Số khác lại thiên về đồ vật, thích tháo lắp, sửa chữa và tạo ra sản phẩm hữu hình như tranh vẽ hay mô hình. Không hướng nào tốt hơn hướng nào. Điều quan trọng là nhận ra con thuộc nhóm nào để thu hẹp hướng tìm hiểu tiếp theo.
Đối chiếu sở thích, năng lực và nhu cầu thị trường
Khi đã có vài gợi ý từ con, hãy đặt chúng cạnh nhau để nhìn bức tranh rõ hơn. Đội ngũ chúng tôi thường dùng một khung đơn giản gồm ba yếu tố: sở thích, năng lực thực tế và nhu cầu nhân lực. Khung này không dùng để chấm điểm, chỉ giúp con thấy các yếu tố có khớp nhau hay không.
Sở thích trả lời câu hỏi con có muốn làm việc này không, và thường dễ nhận ra khi con chủ động tìm hiểu thêm. Năng lực trả lời câu hỏi con có làm tốt không, biểu hiện qua việc con học nhanh và ít cần nhắc nhở. Nhu cầu trả lời câu hỏi ngành này có đang cần người không.
Về phần thị trường, bạn có thể tham khảo điểm chuẩn và chỉ tiêu tuyển sinh của các trường trong vài năm gần đây, cùng các báo cáo việc làm của những khối ngành lớn. Dữ liệu này cho thấy ngành nào đang đông người theo học và ngành nào đang thiếu nhân lực. Hãy đọc cả hai góc để tránh chọn theo cảm tính.
Đội ngũ chúng tôi từng tư vấn một học sinh thích tiếng Anh và giao tiếp rất tốt. Ban đầu bạn định theo một ngành khác, vì nghe đồng nghiệp của bố mẹ khuyên. Sau khi đối chiếu, bạn chọn ngành ngôn ngữ kết hợp kinh doanh. Hiện bạn đang làm việc khá ổn định tại một công ty du lịch quốc tế.
Cùng con tìm hiểu thông tin ngành nghề thật
Khi con đã có vài hướng đi, đừng dừng lại ở mức tưởng tượng. Hãy để con tự tra cứu chương trình đào tạo, các khối thi, chuẩn đầu ra và môn học chính của từng ngành. Có học sinh đọc xong chương trình mới nhận ra mình không hợp. Đó là điều tốt, vì phát hiện sớm sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian về sau.
Gặp gỡ cựu sinh viên hoặc người đang làm nghề cũng rất có ích. Con sẽ nghe được những điều sách vở không kể, như một ngày làm việc thực tế trông ra sao và điều gì khiến họ mệt nhất. Bạn có thể nhờ người quen giới thiệu, hoặc tìm trong các hội nhóm nghề nghiệp trên mạng.
Đưa con đi dự các buổi tư vấn hướng nghiệp và ngày hội tuyển sinh cũng là cách hay. Bạn không cần nói nhiều. Chỉ cần đi cạnh, để con tự hỏi và tự lắng nghe. Nếu muốn có thêm góc nhìn về cách tiếp cận định hướng cho trẻ trong từng giai đoạn, bạn có thể tham khảo trang giới thiệu của chúng tôi.
Những sai lầm phụ huynh hay mắc phải
Sai lầm phổ biến nhất là áp đặt ngành học vì kỳ vọng, hoặc vì so sánh với người khác. Câu “con nhà bác ấy học trường đó kìa” nghe thì vô hại, nhưng dễ khiến con cảm thấy mình chưa đủ tốt. Con sẽ bắt đầu học để đối phó với kỳ vọng thay vì để hiểu bản thân.
Sai lầm thứ hai là chỉ nhìn vào mức lương mà bỏ qua sở thích và khả năng của con. Một ngành đang nóng có thể trả lương cao hiện tại, nhưng vài năm sau mặt bằng chung có thể thay đổi. Người không yêu công việc của mình thường khó bền bỉ đi đường dài.
Sai lầm thứ ba là phủ nhận sở thích của con quá sớm, khi con chưa kịp thử. Con thích vẽ thì đừng vội nói “vẽ thì làm được gì”. Hãy để con thử một khóa học ngắn trước khi kết luận.
Đồng hành sau khi con đã quyết định
Khi con đã chọn, vai trò của bạn chuyển từ hỏi sang đồng hành. Hãy tôn trọng quyết định cuối cùng của con, kể cả khi bạn có ý kiến khác. Nếu vẫn lo lắng, hãy nói ra một lần, rõ ràng, rồi để con cân nhắc.
Bạn cũng nên khuyến khích con thử nghiệm qua thực tập, khóa học ngắn hạn hay một dự án nhỏ trong giai đoạn đầu. Trải nghiệm thực tế sẽ cho con câu trả lời chắc chắn hơn mọi lời khuyên. Có những bạn sau một học kỳ thực tập mới biết mình thật sự muốn gì.
Hãy chuẩn bị tinh thần để con có thể điều chỉnh hướng đi khi cần. Đổi ngành không phải là thất bại. Nhiều người trưởng thành làm việc rất tốt sau khi đi một vòng mới tìm được chỗ đứng phù hợp. Quan trọng là con học được điều gì từ hành trình đó.
Câu hỏi thường gặp khi chọn ngành cùng con
Con chưa biết mình thích gì thì nên làm sao?
Điều này hoàn toàn bình thường. Bạn đừng ép con phải có đáp án ngay. Hãy bắt đầu từ việc quan sát và hỏi về những khoảnh khắc con thấy thoải mái. Dần dần, con sẽ hé lộ một điều gì đó để hai bạn cùng bám vào và đào sâu thêm.
Nên chọn theo sở thích hay theo khả năng xin việc?
Lý tưởng nhất là giao điểm của cả hai. Nếu buộc phải ưu tiên, đội ngũ chúng tôi thường khuyên con nghiêng về sở thích và năng lực trước, rồi chủ động bổ sung những kỹ năng thị trường đang cần. Người vừa giỏi vừa thích việc của mình thường tìm được việc tốt hơn người chỉ làm cho có.
Khi con và bố mẹ bất đồng về ngành học thì xử lý ra sao?
Hãy ngồi xuống và viết lý do của mỗi bên ra giấy. Đừng bàn về ngành, hãy bàn về mục tiêu mà mỗi người mong đạt tới. Thường thì cả hai bên đều muốn con ổn định và hạnh phúc, chỉ khác nhau ở cách đi. Nếu vẫn chưa thống nhất, bạn có thể nhờ một chuyên gia hướng nghiệp đứng ra làm cầu nối.
Có nên để con đổi ngành nếu đã nhập học?
Nếu con đã học một thời gian mà thật sự không hợp, đổi ngành hoặc chuyển trường là lựa chọn hợp lý. Hãy đọc kỹ quy định của trường về chuyển ngành và số tín chỉ được công nhận. Điều quan trọng là con đưa ra quyết định dựa trên hiểu biết, chứ không phải bỏ dở vì chán nản nhất thời.
Chọn ngành cùng con là một hành trình dài, không chỉ là một buổi nói chuyện. Bạn có thể bắt đầu ngay tối nay bằng một câu hỏi thật lòng: “Lần nào con thấy mình làm việc gì mà không thấy mệt?” Sau đó, hãy lắng nghe cho đến hết câu trả lời của con. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về cách đồng hành cùng trẻ trong từng giai đoạn phát triển, các bài viết liên quan trên chuyên mục giáo dục sớm mầm non cũng là nguồn tham khảo hữu ích.