Con vừa về với bài kiểm tra 9 điểm, gương mặt rạng rỡ, và bạn buột miệng: “Con giỏi quá!” Nghe rất đáng yêu đúng không? Thế nhưng khen con thế nào cho đúng lại là điều nhiều phụ huynh tự hỏi sau những lần như vậy. Chúng tôi gặp tình huống này khá thường xuyên khi trò chuyện cùng cha mẹ và thầy cô. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu vì sao cách khen lại quan trọng, và làm sao để lời khen thật sự nâng đỡ con.
Vì sao khen con mà con vẫn thiếu tự tin?
Khen là việc ai cũng làm, và cha mẹ nào cũng mong con vui. Tuy vậy, khen cũng có thể vô tình tạo áp lực. Khi con nghe “con giỏi quá” sau mỗi lần đạt điểm cao, con hiểu rằng mình phải giữ phong độ đó mãi. Lần sau điểm thấp hơn một chút, con không chỉ buồn vì điểm kém. Con còn sợ làm bạn thất vọng.
Cảm giác ấy thường âm thầm lớn dần theo năm tháng. Hãy thử hình dung một đứa trẻ học rất chăm nhưng cứ gặp bài khó là lảng tránh. Khi hỏi thăm, con chỉ im lặng. Dần dần bạn sẽ nhận ra con không thiếu năng lực. Con chỉ sợ thất bại, vì trong suy nghĩ của con, thất bại đồng nghĩa với việc mình không còn “giỏi” nữa. Điều cần làm là dời trọng tâm lời khen: từ kết quả sang quá trình con đã bỏ công sức ra như thế nào.
Khen thông minh và khen nỗ lực khác nhau ở đâu?
Khen thông minh là gắn lời khen với một phẩm chất được xem như bẩm sinh, khó thay đổi. Khen nỗ lực thì khác. Lời khen gắn với một hành động cụ thể mà con có thể làm lại, và làm tốt hơn trong lần sau.
Khi con được khen thông minh rồi gặp thất bại, con rất dễ kết luận rằng mình không còn thông minh nữa. Ngược lại, khi con được khen nỗ lực, con sẽ nghĩ: “Mình chưa cố đủ, lần sau thử cách khác xem sao.” Hai suy nghĩ này dẫn tới hai hành vi rất khác nhau. Về lâu dài, sự khác biệt đó định hình thái độ của con với việc học.
Nghiên cứu nói gì về tác động của cách khen?
Nhà tâm lý học Carol Dweck thuộc Đại học Stanford đã dành nhiều năm nghiên cứu về tư duy phát triển và tư duy cố định. Trong một loạt thí nghiệm với học sinh, nhóm được khen về nỗ lực có xu hướng chọn những bài toán khó hơn để thử sức. Nhóm được khen về trí thông minh lại thường chọn bài dễ, để giữ hình ảnh “giỏi” của mình.
Đây là nghiên cứu quốc tế, nên khi áp dụng vào gia đình Việt, bạn cần cân nhắc bối cảnh văn hóa và tính cách riêng của con. Không có công thức nào đúng tuyệt đối cho mọi trẻ. Tuy vậy, nguyên tắc khen nỗ lực khá nhất quán và đáng để thử.
Câu khen nào nên dùng, câu nào nên tránh?
Dưới đây là vài tình huống thường gặp trong đời sống hằng ngày:
- Tình huống: Con làm đúng bài toán khó. Nên tránh: “Con thông minh quá.” Nên dùng: “Con đã luyện dạng bài này rất nhiều lần.”
- Tình huống: Con đạt điểm cao hơn bạn cùng lớp. Nên tránh: “Con giỏi hơn bạn.” Nên dùng: “Con đã tiến bộ so với lần trước.”
- Tình huống: Con vẽ một bức tranh. Nên tránh: “Con có năng khiếu.” Nên dùng: “Con pha màu xanh đậm hơn ở phần bầu trời, nhìn rất có chiều sâu.”
Lời khen cụ thể cho con biết chính xác điều gì đã làm tốt. Nhờ vậy, con có thể lặp lại điều đó ở lần sau mà không phải đoán mò.
Chúng tôi từng trao đổi với một phụ huynh có con học lớp hai. Ban đầu, chị thường khen con “giỏi toán” sau mỗi bài kiểm tra. Khi chuyển sang nói về cách con kiểm tra lại đáp số, bé bắt đầu tự làm như vậy mà không cần ai nhắc. Chị kể rằng thay đổi nhỏ này khiến con bớt sợ những bài có nhiều bước.
Làm sao để khen con đúng cách, từng bước một?
Bước đầu tiên là quan sát thật cụ thể. Thay vì nói “con ngoan quá”, hãy nói “con tự xếp sách vào cặp trước khi đi học”. Bước thứ hai là gọi đúng tên nỗ lực như kiên trì, tập trung hay thử cách mới. Bước thứ ba là hỏi con về quá trình, chẳng hạn “lúc nào con thấy khó nhất?”. Khi con kể lại, con sẽ tự nhận ra giá trị của bản thân.
Bước cuối cùng là khen ngay sau hành động, để con liên kết việc mình làm với kết quả đạt được. Lời khen càng gần thời điểm con cố gắng, con càng cảm nhận rõ hơn. Nếu con vẫn khó giữ sự chú ý khi học, bạn có thể tham khảo nguyên nhân khiến con khó tập trung và học trước quên sau để hiểu rõ hơn gốc rễ của vấn đề.
Khi con thất bại thì nên khen thế nào?
Đây là lúc nhiều cha mẹ lúng túng nhất. Trước hết, hãy ghi nhận cảm xúc của con: “Con buồn vì chưa đạt điểm như mong muốn, đúng không?” Việc gọi tên cảm xúc giúp con bình tĩnh hơn rất nhiều.
Sau đó, hãy tìm phần con đã làm đúng trong quá trình chuẩn bị, ví dụ như con đã học đều mỗi tối. Cuối cùng, cùng con rà soát xem cần điều chỉnh điều gì cho lần sau. Lúc này, lời khen đóng vai trò đỡ con đứng dậy, chứ không phải để che giấu thất bại hay khiến con quên bài học.
Nếu con thường xuyên phản ứng quá mạnh trước thất bại, bạn nên lưu ý dấu hiệu con đang chịu áp lực học tập mà cha mẹ hay bỏ qua, vì đó có thể là tín hiệu cần được đồng hành thêm.
Cha mẹ thường mắc sai lầm nào khi khen con?
Sai lầm đầu tiên là khen con trước mặt họ hàng. Nhiều bé ngại ngùng khi bị đem ra khen giữa đông người, thậm chí còn cảm thấy bị so sánh với anh chị em. Sai lầm thứ hai là khen quá nhiều mà thiếu chân thành, khiến con nhanh quen và lời khen mất tác dụng.
Sai lầm thứ ba là dùng lời khen để thay thế cho việc lắng nghe và dành thời gian bên con. Một câu khen không thể thay thế buổi tối cả nhà cùng ngồi trò chuyện, cùng đọc sách hay cùng làm một việc đơn giản.
Làm thế nào để duy trì thói quen khen nỗ lực mỗi ngày?
Bạn không cần làm điều gì quá lớn lao. Cuối mỗi ngày, hãy ghi nhanh một hoặc hai nỗ lực nhỏ của con vào cuốn sổ hoặc điện thoại. Dành khoảng 10 phút hỏi con điều con học được hôm nay cũng rất có ích.
Bạn cũng có thể kết hợp lời khen với những hành động gần gũi như một cái ôm, một nụ cười hay việc cùng làm việc nhà. Điều quan trọng là sự đều đặn, không phải số lượng lời khen.
Khi nào nên tham khảo ý kiến chuyên gia?
Nếu con liên tục tự ti và né tránh mọi thử thách, dù bạn đã khen đúng cách trong một thời gian đủ dài, đó là tín hiệu nên tìm hiểu thêm. Tương tự, khi con có dấu hiệu lo âu kéo dài hoặc thay đổi hành vi rõ rệt như thu mình, mất ngủ hay bỏ ăn, bạn nên đưa con đi gặp chuyên gia để được đánh giá. Cha mẹ cũng không cần chịu đựng một mình khi cảm thấy bế tắc. Được hỗ trợ đồng hành là điều hoàn toàn bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Khen con quá nhiều có hại không?
Khen nhiều không hẳn là có hại, nhưng khen chung chung và lặp lại liên tục thì con sẽ quen và không còn để ý. Hãy khen ít hơn nhưng cụ thể và chân thành hơn.
Con mấy tuổi thì nên bắt đầu khen nỗ lực thay vì khen kết quả?
Bạn có thể bắt đầu khi con còn nhỏ, khoảng 2 đến 3 tuổi, bằng cách khen những việc con tự làm như tự mặc áo hay tự xúc cơm. Càng sớm, con càng hình thành thói quen coi trọng quá trình.
Khen con bằng lời hay bằng hành động thì tốt hơn?
Hai cách này bổ trợ cho nhau. Lời khen giúp con hiểu điều mình làm đúng, còn hành động như cái ôm, nụ cười hay việc cùng làm giúp con cảm nhận được tình yêu thương.
Nếu ông bà hay khen “con giỏi quá” thì phải xử lý thế nào?
Bạn không cần đối đầu với ông bà. Hãy trao đổi nhẹ nhàng, nói rằng bạn đang muốn con tập trung vào việc cố gắng. Ông bà thường thương cháu và sẵn lòng thay đổi cách khen nếu hiểu lý do.
Trẻ không thích được khen trước đông người thì có nên làm vậy không?
Không nên. Hãy tôn trọng cảm giác của con. Khen riêng tư, nhẹ nhàng thường mang lại hiệu quả tốt hơn và giúp con thấy an toàn.
Nếu bạn quan tâm thêm đến sự phát triển toàn diện của con, có thể tìm hiểu 10 kỹ năng sống cho trẻ mầm non để đồng hành cùng con mỗi ngày.