Cách dạy trẻ tự kỷ: lộ trình 4 bước cho cha mẹ

Biên tập bởi

Bạn đang lo lắng và chưa biết cách dạy trẻ tự kỷ nên bắt đầu từ đâu? Cảm giác đó rất dễ hiểu. Chúng tôi đã gặp nhiều gia đình muốn làm thật nhiều việc ngay trong một buổi tối. Nhưng cách dồn dập ấy thường khiến con thêm mệt, còn cả nhà nhanh chóng kiệt sức. Vì vậy, chúng tôi muốn chia sẻ một lộ trình gọn hơn. Lộ trình gồm bốn bước: quan sát con, đánh giá cùng chuyên gia, chọn ít mục tiêu và giữ nhịp đều đặn ở cả nhà lẫn trường.

Bài viết này dành cho cha mẹ và giáo viên mầm non. Khi đồng hành cùng nhiều gia đình ở giai đoạn đầu, chúng tôi nhận ra một điểm chung. Ai cũng mong con tiến bộ thật nhanh. Thế nhưng đi từng bước nhỏ mới là cách giúp con đón nhận và giữ được tiến bộ lâu dài. Khi cha mẹ hiểu điều này, không khí trong nhà cũng nhẹ nhõm hơn nhiều.

Cách dạy trẻ tự kỷ nên bắt đầu từ đâu?

Đội ngũ chúng tôi luôn nhắc phụ huynh về ba nguyên tắc nền tảng. Nguyên tắc đầu tiên là đánh giá đúng. Con cần được chuyên gia xác định mức độ về giao tiếp, khả năng chơi và kỹ năng tự phục vụ. Thiếu bước này, mọi nỗ lực phía sau rất dễ đi lệch hướng. Bạn sẽ mất nhiều thời gian chỉ để quay lại điểm xuất phát.

Nguyên tắc thứ hai là dạy theo khả năng của trẻ, không theo kỳ vọng của người lớn. Có bé đã nói được câu ngắn nhưng vẫn chưa biết xếp đồ chơi. Có bé lại ngược lại. Khi tìm đúng điểm bắt đầu phù hợp, con sẽ có cảm giác thành công và sẵn sàng học tiếp. Cảm giác ấy quan trọng hơn bất kỳ bảng tiến độ nào.

Nguyên tắc thứ ba là nhất quán giữa nhà và trường. Con cần hiểu cùng một quy tắc ở mọi nơi. Nếu ở lớp cô giáo yêu cầu ngồi yên trước khi ăn, mà ở nhà ai cũng cho con ăn khi đang chạy quanh, con sẽ rất khó hiểu. Sự thống nhất nghe đơn giản, nhưng giữ đều đặn thì cần nhiều nỗ lực.

Điểm xuất phát thực tế nhất là quan sát. Bạn không cần biết nhiều thuật ngữ chuyên môn. Chỉ cần ghi lại con thích gì, sợ gì và điều gì khiến con bùng nổ. Những ghi chép đơn giản này về sau có giá trị rất lớn khi làm việc với bác sĩ hay chuyên viên trị liệu.

Chúng tôi khuyên cha mẹ không nên tự chẩn đoán qua mạng. Cũng đừng áp dụng nhiều phương pháp cùng lúc. Khi quá nhiều thứ thay đổi trong thời gian ngắn, con sẽ rối. Bạn cũng không biết điều nào thực sự có tác dụng.

Quan sát con trong một đến hai tuần

Quan sát nghe thì đơn giản, nhưng nhiều người làm khá qua loa. Hãy để ý cách con phản ứng với tiếng máy hút bụi, ánh đèn sáng gắt hay nơi đông người như siêu thị. Mỗi phản ứng cho thấy ngưỡng chịu đựng của con đang ở đâu. Có bé rất sợ tiếng động đột ngột nhưng lại thích nghe nhạc nhẹ kéo dài. Điều đó cho thấy việc chọn môi trường phù hợp quan trọng đến mức nào.

Bạn có thể lập một bảng ghi với bốn cột: thời gian, tình huống, hành vi và điều xảy ra ngay trước, ngay sau. Ví dụ, con đập đầu mỗi khi mẹ đổi chỗ đồ chơi. Sau một tuần xem lại, bạn sẽ thấy những quy luật trước đó chưa từng để ý. Chính những quy luật ấy giúp bạn hiểu con sâu hơn.

Khi mang bản ghi này đến buổi khám, bác sĩ sẽ hình dung đời sống hằng ngày của con nhanh hơn nhiều. Đây là loại thông tin mà một buổi khám ngắn khó thu thập đầy đủ. Vì vậy, đừng coi nhẹ việc ghi chép dù nó có vẻ nhỏ bé.

Đánh giá và chọn mục tiêu học cho con

Quá trình đánh giá thường gồm nhiều bước. Chuyên gia sẽ hỏi về tiền sử phát triển, quan sát con chơi và tương tác, sau đó có thể dùng các bộ công cụ sàng lọc chuẩn hóa. Ở Việt Nam, bạn có thể tìm đến khoa nhi, khoa tâm thần nhi hoặc các cơ sở can thiệp có chuyên môn. Hãy hỏi rõ họ dùng công cụ nào và kết quả sẽ được trao đổi ra sao.

Từ kết quả đánh giá, bạn nên chọn tối đa ba mục tiêu ưu tiên. Thường gặp nhất là giao tiếp, kỹ năng tự phục vụ như ăn uống và mặc quần áo, cùng khả năng chơi với người khác. Mục tiêu cần được viết thật cụ thể. Chẳng hạn, con biết chỉ tay để xin một món ăn thì rõ ràng hơn nhiều so với ghi chung chung là con biết giao tiếp.

Khi đặt mục tiêu, hãy nhớ ba điều. Mô tả rõ hành vi cần đạt, điều kiện thực hiện và mức độ mong đợi. Chọn những việc gia đình có thể làm mỗi ngày, không cần chuẩn bị công phu. Sau khoảng bốn đến sáu tuần, hãy xem lại để điều chỉnh. Nếu con đã làm tốt, bạn có thể nâng dần yêu cầu. Nếu con còn vất vả, đừng ngại thu nhỏ bước tiếp theo.

Tạo môi trường có cấu trúc để con dễ đoán trước

Nhiều trẻ tự kỷ dễ lo âu vì không biết việc gì sắp xảy ra. Lịch trình bằng hình ảnh là cách hiệu quả để giải quyết vấn đề này. Bạn dán các thẻ tranh theo đúng thứ tự trong ngày, chẳng hạn ăn cơm, đánh răng rồi đi ngủ. Sau mỗi việc, con tự gỡ thẻ xuống hoặc chỉ vào thẻ kế tiếp. Với con, cảm giác biết trước đã giảm bớt rất nhiều căng thẳng.

Góc học cũng nên yên tĩnh và bớt đồ thừa. Mỗi món đồ nên có một chỗ cố định. Khi con biết chiếc hộp màu xanh luôn đựng bút chì, con sẽ bớt bối rối hẳn. Một gia đình từng dán thẻ ăn cơm, đánh răng, đi ngủ ngay cạnh giường con. Chỉ sau vài tuần, bé đã tự làm đúng thứ tự mà không cần nhắc nhiều. Câu chuyện nhỏ này cho thấy cấu trúc đơn giản đôi khi tạo ra thay đổi lớn.

Dạy giao tiếp bằng câu ngắn và hình ảnh

Khi trò chuyện với con, hãy dùng câu ngắn và lặp lại đều đặn. Kết hợp lời nói với cử chỉ, hình ảnh hoặc đồ vật thật sẽ giúp con hiểu nhanh hơn. Nói “nước” đồng thời đưa cốc nước cho con hiệu quả hơn nhiều so với giảng giải dài dòng. Con sẽ dần liên kết từ ngữ với điều mình đang trải nghiệm.

Hãy khen ngay khi con làm đúng, dù chỉ là một âm nhỏ hay một cái chỉ tay. Đừng chờ con nói được cả câu mới khen. Điều con cần cảm nhận là hành động của mình có tác dụng, và điều đó thúc đẩy con thử lại lần sau. Lời khen cụ thể như “con chỉ tay rất đúng” thường có sức hút hơn một câu chung chung.

Một lỗi hay gặp là nói quá nhiều và hỏi dồn dập. Khi bị hỏi liên tiếp, nhiều trẻ sẽ rút lui hoặc bùng nổ. Hãy cho con thời gian phản hồi. Bạn có thể đếm chậm đến năm trước khi hỏi tiếp, và chấp nhận rằng im lặng cũng là cách con đang xử lý thông tin.

Khi con bùng nổ thì nên làm gì?

Bùng nổ thường không phải là con cố tình làm bạn khó chịu. Đó là lúc con quá tải và không tìm được cách nào khác để thoát khỏi cảm giác khó chịu. Điều quan trọng nhất là nhận ra dấu hiệu sớm, như con bắt đầu bịt tai, đi qua đi lại liên tục hoặc quay mặt đi. Can thiệp ở giai đoạn này dễ hơn nhiều so với khi con đã la hét.

Khi con đã bùng nổ, hãy giữ bình tĩnh, giảm kích thích xung quanh và tránh la mắng hay ép buộc. Ánh đèn tắt bớt, giọng nói nhỏ lại và ít người vây quanh thường giúp con dịu nhanh hơn. Sau khi con bình tĩnh, bạn có thể dạy một cách thay thế phù hợp hơn. Ví dụ, đưa cho con thẻ “nghỉ” để con giơ lên mỗi khi cần một chỗ yên tĩnh. Dạy được cách này là bước tiến lớn, vì con đã có tiếng nói thay vì chỉ có sự phản kháng.

Phối hợp với trường học và các chuyên gia

Trường học là nơi con dành nhiều thời gian nhất trong ngày, nên giáo viên cần hiểu rõ mục tiêu và cách làm. Bạn nên chủ động trao đổi, chia sẻ bản ghi quan sát và thống nhất cách theo dõi tiến bộ. Một bảng theo dõi đơn giản mỗi tuần là đủ để hai bên cùng nhìn về một hướng, tránh tình trạng ở nhà làm một kiểu, đến lớp lại làm kiểu khác.

Ông bà và cha mẹ cũng cần thống nhất cách phản ứng. Nếu bà thường cho con kẹo mỗi khi con khóc, trong khi bố kiên quyết không cho, con sẽ rối và học sai điều cần học. Cả nhà nên ngồi lại, thống nhất vài nguyên tắc chung rồi cùng thực hiện, dù có người chưa hoàn toàn đồng ý ngay từ đầu.

Bạn có thể bắt đầu bằng ba việc sau:

  • Chia sẻ mục tiêu và bản ghi quan sát với giáo viên.
  • Thống nhất một cách phản ứng chung giữa các thành viên trong nhà.
  • Theo dõi tiến bộ bằng cùng một công cụ ở nhà và ở trường.

Tại các thành phố lớn có nhiều mô hình can thiệp và trung tâm hỗ trợ. Bạn có thể tham khảo, nhưng hãy chọn dựa trên kết quả đánh giá chuyên môn của con, không nên chọn theo quảng cáo hay lời truyền miệng. Nếu cần tìm hiểu thêm về các nguồn thông tin tư vấn, bạn có thể tham khảo công ty thiết kế website MONA như một nguồn độc lập. Dù vậy, không nguồn nào thay thế được đánh giá trực tiếp dành cho con. Bạn cũng có thể đọc thêm trẻ chậm nói: nguyên nhân, dấu hiệu và hướng hỗ trợ để hiểu rõ hơn về các nhóm khó khăn thường gặp.

So sánh các hướng tiếp cận phổ biến

Không có phương pháp nào phù hợp với mọi trẻ. Các hướng tiếp cận khác nhau tập trung vào những nhu cầu khác nhau, và việc lựa chọn cần dựa trên đánh giá của chuyên gia. Hiểu rõ từng hướng sẽ giúp bạn đặt câu hỏi đúng khi trao đổi với đội ngũ hỗ trợ.

Can thiệp hành vi dựa trên phân tích ứng dụng thường phù hợp với trẻ cần học các kỹ năng cụ thể theo từng bước nhỏ. Hướng này đòi hỏi cha mẹ tham gia buổi hướng dẫn đều đặn. Trị liệu ngôn ngữ và giao tiếp dành cho trẻ chậm nói hoặc khó dùng lời để giao tiếp. Cha mẹ cần luyện tập tại nhà theo bài tập của chuyên viên. Hoạt động trị liệu hữu ích với trẻ gặp khó khăn về cảm giác, vận động tinh hoặc kỹ năng tự phục vụ. Giáo dục chuyên biệt tại trường dành cho trẻ đã đủ điều kiện học trong môi trường có hỗ trợ, và đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa phụ huynh và nhà trường.

Những sai lầm cha mẹ hay gặp và cách tránh

So sánh con với anh chị em hoặc bạn cùng tuổi là sai lầm rất phổ biến. Mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng, và so sánh chỉ khiến cả hai bên thêm áp lực. Hãy đối chiếu con với chính con của tuần trước, bạn sẽ thấy những tiến bộ nhỏ có thể đã bỏ qua. Những thay đổi nhỏ ấy thường mới là nền tảng của những bước tiến lớn sau này.

Kỳ vọng tiến bộ quá nhanh cũng dễ dẫn đến bỏ cuộc. Ở trẻ tự kỷ, tiến bộ thường đi theo từng bậc nhỏ, và đôi khi có những giai đoạn dậm chân. Đừng vì chưa thấy kết quả sau một tháng mà đổi phương pháp liên tục, vì điều đó khiến con khó hình thành thói quen nào. Hãy cho mỗi cách làm đủ thời gian để thử nghiệm công bằng.

Cuối cùng, đừng quên nghỉ ngơi. Cha mẹ kiệt sức thì khó giữ được sự kiên nhẫn cần có. Hãy nhờ người thân thay phiên chăm con để bản thân có thời gian thở. Một người cha mẹ được nghỉ ngơi đầy đủ sẽ đồng hành cùng con bền bỉ hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ tự kỷ có thể học tốt nếu được can thiệp sớm không?

Can thiệp sớm thường mang lại lợi ích rõ rệt hơn, vì não bộ của trẻ nhỏ còn rất linh hoạt. Tuy nhiên, mức độ tiến bộ khác nhau ở từng trẻ, và không ai có thể hứa trước kết quả cụ thể. Điều quan trọng nhất là bắt đầu sớm và duy trì đều đặn.

Cha mẹ có thể tự dạy con tại nhà được không?

Cha mẹ hoàn toàn có thể dạy con nhiều kỹ năng hằng ngày như ăn uống, mặc quần áo, chơi cùng con hay giao tiếp bằng cử chỉ. Tuy vậy, nên học cách làm từ chuyên gia trước để tránh làm sai và vô tình gây thêm khó khăn cho con.

Khi nào nên đưa con đi đánh giá chuyên sâu?

Bạn nên đưa con đi đánh giá khi thấy con ít giao tiếp bằng mắt, chậm nói hoặc không nói, ít phản ứng khi được gọi tên, có hành vi lặp lại kéo dài, hoặc bùng nổ thường xuyên. Đừng chờ đợi quá lâu, vì đánh giá sớm sẽ giúp bạn có hướng đi rõ ràng hơn.

Trường học có bắt buộc hỗ trợ trẻ tự kỷ không?

Quy định cụ thể tùy thuộc vào chính sách và điều kiện của từng nơi. Bạn nên trao đổi trực tiếp với nhà trường về nhu cầu của con, đồng thời tìm hiểu các chính sách hỗ trợ giáo dục hòa nhập hiện hành để biết rõ quyền lợi của con.

Nếu chỉ làm một việc ngay hôm nay, hãy bắt đầu ghi lại hành vi của con trong một tuần rồi mang bản ghi đó đến buổi đánh giá đầu tiên. Từ đó, mọi quyết định sau này sẽ có căn cứ rõ ràng hơn, và cả nhà sẽ bớt cảm giác đang mò mẫm trong bóng tối.

Bài viết mang tính thông tin chung, không thay thế việc thăm khám. Nếu trẻ có dấu hiệu bất thường, hãy đưa trẻ đến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển.

Mỗi ngày quan sát con một chút, bạn sẽ hiểu con nhiều hơn.

Có câu hỏi về nội dung hoặc muốn đề xuất chủ đề? Hãy viết cho ban biên tập.