Tối nào trong nhà cũng vậy, tiếng khóc và tiếng quát lại vang lên từ phòng khách. Hai con đang giằng co cái điều khiển tivi, và chỉ vài giây sau, một đứa đã đẩy đứa kia ngã. Nếu bạn đang đứng giữa hai con như thế, bài viết này dành cho bạn. Qua quá trình làm việc với các gia đình về giáo dục và sự phát triển của trẻ, chúng tôi nhận thấy anh chị em hay cãi nhau xuất hiện ở hầu hết những nhà có từ hai con trở lên. Điều quan trọng không nằm ở việc làm sao để các con không bao giờ to tiếng. Điều quan trọng là cha mẹ xử lý có công bằng hay không, và các con học được gì từ những lần va chạm ấy.
Vì sao anh chị em cứ hay cãi nhau?
Nhìn kỹ hơn, những cuộc cãi vã giữa anh chị em hiếm khi thật sự xoay quanh món đồ chơi hay cái điều khiển. Với trẻ nhỏ, thứ chúng đang tranh giành chính là sự chú ý của cha mẹ. Một đứa giật lại món đồ vì sợ phần tình thương mình đang có sẽ bị chia bớt đi. Khi hiểu được điều này, bạn sẽ bớt bực mình hơn khi thấy hai con cãi nhau vì một chuyện nghe có vẻ vặt vãnh.
Mỗi đứa trẻ lại mang một tính cách riêng. Có bé nói ngay khi vừa bực, còn có bé lại im lặng rất lâu rồi mới bùng nổ. Khi hai con khác nhau như vậy, chúng dễ hiểu lầm nhau hơn. Một câu nói vô tình, một ánh mắt bị hiểu sai là đủ để một cuộc cãi vã nhỏ phình to chỉ trong vài phút.
Cũng cần nói thật rằng cãi nhau ở mức vừa phải không phải là chuyện xấu. Đó chính là môi trường để trẻ tập thương lượng, tập nhường nhịn và học cách bảo vệ quyền lợi của bản thân. Nhiều người lớn lên cùng anh chị em thường xử lý xung đột khéo léo hơn khi bước ra xã hội. Điều đáng lo chỉ xuất hiện khi cãi vã diễn ra quá thường xuyên, quá gay gắt, hoặc khi một đứa luôn là người chịu thiệt.
Khi nào cần can thiệp, khi nào nên để con tự xử lý?
Đây là câu hỏi mà rất nhiều cha mẹ băn khoăn. Nếu lúc nào cũng nhảy vào can thiệp, con sẽ không có cơ hội tự rèn kỹ năng. Nhưng nếu đứng ngoài mãi, con có thể bị tổn thương mà cha mẹ không hay biết.
Bạn cần vào cuộc ngay khi có bạo lực thể chất, lời lẽ xúc phạm nặng nề, hoặc khi một đứa bị bắt nạt kéo dài. Lúc này, sự an toàn của con là ưu tiên số một. Không có chuyện để các con tự giải quyết trong những tình huống như vậy.
Với những tranh cãi nhỏ như giành đồ chơi hay tranh chỗ ngồi, bạn có thể cho các con thử tự thương lượng khoảng một đến hai phút. Nếu chúng vẫn bế tắc, hãy bước vào giúp đỡ. Cách này giúp con luyện kỹ năng mà tình hình không bị leo thang. Bạn có thể đứng gần, lặng lẽ quan sát, và chỉ lên tiếng khi thật sự cần thiết.
Ngoài ra, hãy để ý những dấu hiệu bất thường. Nếu một đứa luôn nhường nhịn, luôn bị đổ lỗi, con có thể đang cảm thấy mình không được đối xử công bằng. Khi thấy vậy, bạn nên dành thêm sự quan tâm riêng cho con đó, lắng nghe xem con đang nghĩ gì và cảm thấy thế nào.
Quy trình năm bước khi hai con đang tranh chấp
Khi tranh chấp đã nổ ra và cảm xúc đang dâng cao, bạn cần một cách làm cụ thể để không rơi vào cảnh vừa quát mắng vừa không biết bắt đầu từ đâu. Đây là quy trình mà chúng tôi thường hướng dẫn cha mẹ áp dụng tại nhà.
- Bước 1: Dừng lại và tách hai con ra để hạ nhiệt. Chỉ cần một đứa vào phòng khác là đủ.
- Bước 2: Lắng nghe từng bên kể lại sự việc mà không ngắt lời. Khi được nghe trọn câu chuyện, con sẽ cảm thấy mình được tôn trọng.
- Bước 3: Gọi tên cảm xúc của từng con, chẳng hạn như “con đang tức vì em lấy đồ của con”. Việc gọi tên giúp trẻ hiểu chính mình đang cảm thấy gì.
- Bước 4: Hỏi cả hai xem có thể làm gì để giải quyết, rồi cùng chọn một phương án mà cả hai đều chấp nhận.
- Bước 5: Theo dõi và khen ngợi cụ thể khi các con tự giải quyết được. Lời khen đúng chỗ khiến con muốn lặp lại hành vi tốt ấy.
Quy trình này không phải làm một lần là xong. Những tuần đầu có thể tốn nhiều thời gian, nhưng về sau, nhiều gia đình nhận thấy các con xử lý nhanh hơn hẳn. Điều then chốt là sự kiên nhẫn của người lớn, bởi trẻ cần thời gian để quen với cách làm mới. Đừng nản chí nếu buổi tối đầu tiên chưa suôn sẻ.
Giữ công bằng mà không thiên vị
Đây là phần khó nhất, và cũng là lý do bài viết mang tên như vậy. Khi đứng giữa hai con, bạn rất dễ vô thức nghiêng về một bên, nhất là khi một đứa nhỏ hơn và trông đáng thương hơn. Sự nghiêng lệch ấy thường không đến từ ác ý, mà từ thói quen và cảm xúc nhất thời.
Để tránh điều đó, hãy bắt đầu bằng việc không kết luận ai đúng ai sai khi chưa nghe đủ hai bên. Tránh những câu so sánh như “sao con không giống anh” hay “sao con không ngoan như chị”, vì câu nói tưởng chừng vô hại ấy lại gieo mầm ghen tị rất sâu. Quy tắc cũng cần áp dụng như nhau cho mọi đứa. Nếu hôm nay đứa lớn phải nhường đồ chơi, thì ngày mai đứa nhỏ cũng phải tuân theo đúng luật đó.
Một điều nhiều cha mẹ hay bỏ qua là thời gian riêng. Chỉ mười phút mỗi ngày, khi chỉ có bạn và một đứa, đã đủ để con cảm thấy mình được yêu thương theo cách riêng của con. Khi nhu cầu được chú ý được đáp ứng, động lực tranh giành của trẻ sẽ giảm đi rõ rệt.
Ví dụ thực tế: tranh đồ chơi và tranh điều khiển tivi
Đội ngũ chúng tôi từng gặp một gia đình có hai bé trai cách nhau ba tuổi. Hai bé thường đánh nhau vì một chiếc xe đồ chơi, và mỗi lần như vậy người mẹ lại kiệt sức. Gia đình quyết định đặt hẹn giờ chơi luân phiên, mỗi bé được mười lăm phút. Những ngày đầu các bé vẫn cãi nhau, nhưng sau vài ngày, cả hai đã quen với nhịp đó và tự nhắc nhau khi đến lượt.
Tình huống khác là tranh điều khiển tivi. Gia đình này dán một tờ lịch lên tường, ghi rõ ai được chọn chương trình nào trong ngày. Điều quan trọng là quy tắc được thống nhất từ trước, chứ không phải quyết định đột xuất theo cảm tính. Khi có luật rõ ràng, con biết trước mình sẽ được gì, nên ít có cảm giác bị thiệt thòi.
Điểm chung của hai câu chuyện này là sự nhất quán. Người lớn không liên tục đổi ý, và cả hai con đều biết luật chơi ngay từ đầu. Chính sự đoán trước được ấy làm giảm nhiều xung đột nhỏ trong nhà.
Các kiểu tranh chấp thường gặp và nguyên nhân phía sau
Có một số kiểu tranh chấp lặp đi lặp lại trong nhiều gia đình, và mỗi kiểu lại có nguyên nhân riêng. Hiểu được điều đó sẽ giúp bạn chọn cách xử lý phù hợp hơn.
Giành đồ chơi thường đến từ việc con muốn món đồ mà người kia đang cầm. Cách hiệu quả là đặt lịch chơi luân phiên thay vì để hai con tự đấu. Còn mách lẻo liên tục lại thường là tín hiệu con đang khát được chú ý, nên bạn cần dành thời gian riêng cho từng đứa thay vì chỉ trách con mách.
Đánh nhau xảy ra khi con bực bội nhưng chưa biết gọi tên cảm xúc của mình. Lúc này, hãy tách hai con ra và dạy con nói lời đề nghị bằng lời, thay vì dùng tay. Đổ lỗi cho nhau phần nhiều bắt nguồn từ nỗi sợ bị phạt, vì vậy hãy hướng cả nhà tập trung vào giải pháp thay vì truy tìm người có lỗi.
Những sai lầm cha mẹ hay mắc khi xử lý cãi nhau
Đội ngũ chúng tôi nhận thấy có vài sai lầm lặp đi lặp lại. Đáng tiếc là hầu hết đều xuất phát từ mong muốn tốt đẹp, chỉ là cách làm chưa đúng.
Quát mắng cả hai con cùng lúc mà không hỏi nguyên nhân là sai lầm phổ biến nhất. Đứa nào cũng thấy mình bị oan, và lần sau chúng sẽ không muốn kể lại sự việc nữa. Cũng đừng luôn nhường con lớn hay luôn bênh con nhỏ, vì các con sẽ nhanh chóng nhận ra cha mẹ đang “có phe”.
Hứa phạt rồi lại không làm theo cũng là lỗi thường gặp. Con sẽ học được rằng lời cha mẹ không đáng tin, và quy tắc chỉ còn là trò đùa. Cuối cùng là ép con xin lỗi khi con chưa hiểu cảm xúc của mình hay của em. Lời xin lỗi lúc đó chỉ mang tính cho xong chuyện, không có ý nghĩa gì với cả hai bên.
Xây dựng nề nếp để giảm cãi vã lâu dài
Cãi vã sẽ bớt đi đáng kể nếu gia đình có nề nếp rõ ràng. Hãy cùng các con thống nhất một bộ quy tắc ngắn gọn, viết ra rồi dán ở chỗ dễ thấy như cánh tủ lạnh. Quy tắc nên nói rõ những việc được làm, những việc không được làm, và hệ quả khi vi phạm. Khi các con tham gia đặt ra luật, con sẽ có xu hướng tuân theo hơn so với khi bị áp đặt từ trên xuống.
Lịch sinh hoạt chung và lịch dùng chung đồ đạc cũng rất quan trọng. Biết trước đến lượt mình, con ít phải tranh giành hơn. Hãy khen ngợi hành vi nhường nhịn và hợp tác thường xuyên, không chỉ phạt những hành vi xấu. Một buổi tối cùng nấu ăn hay chơi một trò chung cũng giúp các con gắn kết hơn, và tình anh em từ đó được vun đắp dần qua từng ngày.
Khi nào cần tham khảo chuyên gia?
Phần lớn cãi vã giữa anh chị em là chuyện bình thường và có thể xử lý ngay tại nhà. Tuy vậy, có những dấu hiệu bạn nên tìm đến chuyên gia. Nếu cãi vã có yếu tố bạo lực kéo dài, hoặc không cải thiện sau nhiều tuần áp dụng cách xử lý nhất quán, bạn nên cân nhắc nhờ hỗ trợ. Khi một đứa có biểu hiện lo âu, thu mình hay thay đổi hành vi rõ rệt như ngủ kém, ăn ít, cũng nên đưa con đi thăm khám để được đánh giá đầy đủ.
Và nếu bản thân bạn cảm thấy bế tắc, mệt mỏi, không biết bắt đầu từ đâu, đó cũng là lúc nên tìm người đồng hành. Chăm sóc tinh thần của cha mẹ cũng chính là chăm sóc các con. Bạn không cần phải một mình gánh hết mọi việc.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em cãi nhau có phải dấu hiệu gia đình có vấn đề không?
Không hẳn. Cãi nhau là chuyện tự nhiên giữa anh chị em. Điều đáng lo là khi cãi nhau gay gắt, kéo dài và không có ai hòa giải, hoặc khi một đứa luôn là người chịu thiệt.
Bao nhiêu tuổi thì nên để con tự giải quyết tranh chấp?
Từ khoảng ba đến bốn tuổi, trẻ đã có thể thử thương lượng đơn giản. Tuy nhiên, bạn vẫn nên đứng gần để hỗ trợ, đặc biệt khi một đứa còn quá nhỏ so với đứa kia.
Nếu một đứa luôn nhường, cha mẹ có nên can thiệp không?
Có. Khi một đứa luôn nhường, bạn nên tìm hiểu xem con có đang cảm thấy bị ép buộc hay không. Hãy khuyến khích con nói ra mong muốn của mình và đảm bảo con được lắng nghe.
Có nên phạt cả hai con khi chưa rõ ai đúng ai sai?
Không nên. Phạt oan sẽ khiến con mất niềm tin. Hãy nghe đủ hai bên trước, rồi mới quyết định hệ quả phù hợp với đúng việc đã xảy ra.
Làm sao để con nhỏ hiểu và làm theo quy tắc của anh chị?
Dùng hình ảnh và lời nói ngắn gọn. Bạn có thể dán tranh đơn giản minh họa từng quy tắc và khen con mỗi khi làm đúng. Con nhỏ thường học theo anh chị hơn là theo lời người lớn, nên hãy để anh chị làm mẫu khi có thể.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về cách đồng hành cùng trẻ trong giai đoạn phát triển, hãy tham khảo cách khen con cho đúng, khen nỗ lực thay vì khen thông minh và 7 điều cha mẹ nên quan sát để hiểu tính cách con qua cách chơi. Khi thấy con có dấu hiệu bất thường kéo dài, đừng ngần ngại đưa con đi khám chuyên gia để được đánh giá đầy đủ.