Bạn có bao giờ thấy con quên đồ hết lần này đến lần khác, ngồi yên chưa được vài phút đã đứng dậy đi lại? Nhiều gia đình kể với chúng tôi đúng tình huống này trước khi bắt đầu tìm hiểu về đánh giá tăng động giảm chú ý. Đội ngũ bên mình cũng hay gặp những phụ huynh băn khoăn không biết khi nào thì nên đưa con đi khám. Theo kinh nghiệm thực tế, nếu các biểu hiện kéo dài trên sáu tháng và bắt đầu ảnh hưởng đến việc học hay cách con kết bạn, bạn nên cân nhắc đi khám sớm. Bài viết này giúp bạn hình dung rõ hơn về dấu hiệu, quy trình và những điều cần chuẩn bị.
Đánh giá không phải một bài kiểm tra duy nhất
Nhiều phụ huynh nghĩ chỉ cần làm một bài test là đã có kết luận. Thực tế, việc đánh giá là một quá trình sàng lọc nhiều bước. Chuyên gia cần nhìn con từ nhiều góc độ khác nhau.
Họ lắng nghe lời kể của gia đình, tham khảo nhận xét của thầy cô và quan sát trực tiếp cách con làm việc. Chỉ khi đủ các nguồn thông tin này, kết quả mới đáng tin cậy. Một bài test đơn lẻ giống như một bức ảnh chụp trong một buổi chiều, còn đánh giá đầy đủ là cả một cuốn phim.
Bạn có thể đưa con đến khoa nhi, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý trẻ em tại các bệnh viện. Một số cơ sở can thiệp sớm cũng có đội ngũ phù hợp. Điều quan trọng là chọn nơi có chuyên gia được đào tạo về phát triển trẻ em và có quy trình rõ ràng, minh bạch với gia đình. Khi trao đổi, bạn đừng ngại yêu cầu được giải thích từng bước.
Những dấu hiệu khiến cha mẹ nên lưu ý
Không phải đứa trẻ hay quên nào cũng bị tăng động. Ở độ tuổi tò mò, trẻ thường chạy nhảy nhiều và chuyển hoạt động liên tục, đó là chuyện bình thường. Điều đáng lưu tâm nằm ở chỗ biểu hiện vượt quá mức thông thường của lứa tuổi và lặp lại đều đặn theo thời gian.
Một bé mười tuổi vẫn không nhớ được lịch học trong tuần, dù đã được nhắc nhiều lần, là tín hiệu cần để ý hơn so với một bé năm tuổi làm rơi đồ chơi. Cha mẹ thường nhận thấy một số biểu hiện như:
- Con khó duy trì sự chú ý trong các hoạt động kéo dài, dù là đọc truyện hay làm bài tập.
- Hay làm rơi đồ dùng học tập và quên những việc vừa được dặn.
- Bài làm thiếu cẩn thận, mắc lỗi ở chỗ lẽ ra con đã biết cách làm.
- Ngọ nguậy liên tục trong bữa ăn hay giờ học, khó ngồi yên.
- Nói leo, ngắt lời người khác khi họ chưa nói xong.
Mỗi biểu hiện riêng lẻ có thể không đáng kể, nhưng khi gom lại thành một bức tranh thì đáng để chú ý hơn. Chúng tôi hay nhắc phụ huynh một điểm: những biểu hiện này nên xuất hiện ở ít nhất hai môi trường, chẳng hạn cả ở nhà lẫn ở trường.
Nếu chỉ xảy ra ở một nơi, hoàn cảnh có thể là nguyên nhân. Con có thể đang căng thẳng vì một mối quan hệ, hoặc chưa quen với lớp học mới. Khi đó, bạn nên theo dõi thêm và trao đổi với giáo viên trước khi kết luận. Đây cũng là lý do ghi chép hằng ngày rất có giá trị.
Quy trình đánh giá diễn ra thế nào
Quy trình thường gồm bốn bước. Hiểu trước các bước này sẽ giúp bạn bớt lo lắng khi đưa con đi khám, vì bạn biết mình sẽ gặp điều gì.
Bước đầu là thu thập thông tin. Cha mẹ và giáo viên thường được yêu cầu điền một bảng câu hỏi chuẩn hóa, giúp so sánh hành vi của con với mặt bằng chung của trẻ cùng độ tuổi. Bạn nên ghi chép cụ thể các tình huống đã gặp. Một ghi chép như “sáng thứ ba con quên sách toán ở nhà” có giá trị hơn nhiều so với câu “con hay quên”.
Bước thứ hai là khám lâm sàng để loại trừ các nguyên nhân khác. Thiếu ngủ, giảm thính lực hay lo âu đều có thể gây biểu hiện tương tự. Đội ngũ từng gặp một bé bị nghi ngờ tăng động, nhưng hóa ra là do thức khuya xem điện thoại kéo dài. Nếu không loại trừ kỹ, việc chẩn đoán rất dễ nhầm lẫn, và con có thể không nhận được hỗ trợ phù hợp.
Bước thứ ba là đánh giá chức năng nhận thức và ngôn ngữ. Với một số trẻ, bác sĩ sẽ cho làm các bài test chú ý có kiểm soát, thường trên máy tính. Thời gian làm bài và số lần sai được ghi lại để so sánh với chuẩn tham chiếu. Bạn không cần lo việc con làm đúng hay sai, vì mục đích là hiểu cách con xử lý thông tin và duy trì sự tập trung.
Bước cuối là tổng hợp và trao đổi với gia đình. Bác sĩ đối chiếu kết quả với tiêu chuẩn chẩn đoán, rồi giải thích cho bạn một cách dễ hiểu. Đây cũng là lúc bạn nên hỏi về kế hoạch hỗ trợ tiếp theo, và đừng ngại hỏi lại nếu có điều chưa rõ.
Các công cụ đánh giá thường dùng
Bạn sẽ thường nghe đến hai loại công cụ. Loại thứ nhất là thang đo hành vi do phụ huynh và giáo viên điền, như SNAP-IV hay Vanderbilt. Đây là lựa chọn phổ biến trong thực hành lâm sàng. Các thang này không phải bài thi, vì vậy bạn hãy điền theo đúng những gì quan sát được, đừng cố làm cho con trông ổn hơn thực tế. Thông tin trung thực mới giúp chuyên gia đưa ra đánh giá chính xác.
Loại thứ hai là các bài đánh giá trực tiếp với trẻ. Tùy độ tuổi và khả năng của con, bác sĩ sẽ chọn bài phù hợp. Điều cần nhớ là không có công cụ nào đứng một mình để đưa ra kết luận. Chúng luôn được dùng cùng nhau và kết hợp với quan sát lâm sàng.
Chi phí và chuẩn bị cho buổi khám
Chi phí đánh giá khác nhau tùy cơ sở, số buổi khám và các bài test được chỉ định. Thay vì tìm một con số cố định, bạn nên hỏi trước gói dịch vụ bao gồm những gì, có cần đặt lịch nhiều buổi không và cách thanh toán ra sao. Một cơ sở uy tín sẽ sẵn lòng giải thích minh bạch từng khoản.
Để buổi khám hiệu quả, bạn nên mang theo sổ theo dõi sinh hoạt hằng ngày, các ghi chép từ trường và kết quả khám trước đó nếu có. Hãy để con nghỉ ngơi đầy đủ trước ngày khám, và giải thích nhẹ nhàng để con bớt lo lắng. Một câu như “hôm nay mình đi gặp cô bác sĩ để cô chơi với con những trò hay” thường dễ được trẻ đón nhận hơn nhiều so với những từ ngữ nặng nề.
Khi có kết quả, đừng vội tự suy diễn từ những thông tin rời rạc trên mạng. Chúng tôi khuyên bạn trao đổi trực tiếp với chuyên gia để hiểu đúng bối cảnh của con, vì mỗi trường hợp đều có khác biệt riêng.
Sau khi có kết quả: bước tiếp theo
Dù kết quả là gì, điều quan trọng nhất là bạn và con có một kế hoạch hỗ trợ cụ thể. Với tăng động giảm chú ý, hướng đi thường bao gồm điều chỉnh môi trường học tập ở nhà và ở trường, rèn kỹ năng tổ chức, và phối hợp chặt chẽ giữa gia đình với nhà trường.
Đội ngũ nhận thấy khi cha mẹ và giáo viên cùng nói một ngôn ngữ, con tiến bộ rõ rệt hơn. Với những trường hợp cần can thiệp thêm, chuyên gia sẽ đề xuất lộ trình phù hợp với từng trẻ.
Đánh giá là để hiểu con rõ hơn, không phải để gắn mác. Mỗi đứa trẻ có nhịp phát triển riêng. Khi cha mẹ bình tĩnh, kiên nhẫn và đồng hành cùng con, con sẽ có nhiều cơ hội hơn để tự tin học tập và trưởng thành. Đó cũng là điều chúng tôi luôn mong muốn cho mỗi gia đình.
Để tìm hiểu thêm về các dấu hiệu và hướng hỗ trợ, bạn có thể đọc bài Tăng động giảm chú ý ở trẻ (ADHD): dấu hiệu và hướng hỗ trợ. Nếu bạn đang lo về áp lực học tập của con, bài dấu hiệu con bị áp lực học tập mà cha mẹ dễ bỏ qua cũng là nguồn tham khảo hữu ích. Khi cần tìm hiểu thêm về các công cụ và dịch vụ đánh giá chuyên sâu, bạn có thể tham khảo MONA Media.